MhetreAyurved: 2025

Friday, 26 December 2025

संहितोक्त त्रिविध किंवा शार्ङ्गधरोक्त पंचविध पाक आणि प्रयोजन आणि घनसार आणि रसशास्त्र आणि प्रतिदिनीचा घरगुती स्वयंपाक

संहितोक्त त्रिविध किंवा शार्ङ्गधरोक्त पंचविध पाक आणि प्रयोजन आणि घनसार आणि रसशास्त्र आणि प्रतिदिनीचा घरगुती स्वयंपाक

Picture credit chatgpt AI

🖊⌨️ लेखक : वैद्य हृषीकेश बाळकृष्ण म्हेत्रे

एम डी आयुर्वेद, एम ए संस्कृत

9422016871

आयुर्वेद क्लिनिक्स @ पुणे (रविवार) & नाशिक (मंगळ ते शुक्र)

27.12.2025 शनिवार

स्नेहपाकस्त्रिधा ज्ञेयो मृदुर्मध्यः खरस्तथा ।

खरोऽभ्यङ्गे स्मृतः पाको, मृदुर्नस्तःक्रियासु च ।

मध्यपाकं तु पानार्थे बस्तौ च विनियोजयेत् ॥

👆🏼 चरक संहिता

मृदु मध्य खरं असे तीन पाक आहेत

यापैकी केवळ "मध्य पाक हाच , आभ्यंतर प्रयोगासाठी" उपयोज्य स्वीकार्य आहे असे दिसते

शार्ङ्गधरामध्ये वरील 3 + अन्य 2 पाकांचे वर्णन आहे

स्नेहपाको दग्धपाकः स्याद्दाहकृन्निष्प्रयोजनः

आमपाकश्च निर्वीर्योवह्निमान्द्यकरो गुरुः

शार्ङ्गधरामध्ये या व्यतिरिक्त, आमपाक याचा अर्थ अद्यापही औषधांमध्ये जलांश शेष असणे ...

त्यामुळे आमपाक हा गुरु = पचायला जड आणि अग्निमान्द्य करणारा असतो

आणि दग्धपाक याचा अर्थ अग्निचे अधिक्य, (काल किंवा प्रमाण या दृष्टीने) झाल्यामुळे औषधांमधील पाण्याच्या अंशासोबतच, पुढे जाऊन औषधी अंश सुद्धा, जळून करपून नष्ट होणे अर्थातच त्यामुळे दग्धपाक हा प्रयोजनशून्य = पर्पजलेस आणि दाहकारक असा असतो

Picture credit Google Gemini AI

जरी प्रथमदर्शनी हे त्रिविध किंवा पंचविध पाक हे स्नेह कल्पनेसाठी आले आहेत असे वाटले, तरीही हे त्रिविध किंवा पंचविध पाक , "खरे पाहता" , सर्वच भैषज्य कल्पनांना अर्थात अरिष्ट अवलेह गुटी वटी आणि क्वाथ यांनाही लागू आहेतच!

इतकेच काय तर अलीकडच्या काळात ज्याला कल्प = शर्करा ग्रॅन्युल्स (लोकप्रिय शतावरी कल्प प्रमाणे) यालाही लागू आहेतच!

शिवाय गुटी वटी निर्माण मध्ये बलाधान प्रक्रियेसाठी सुद्धा हे आवश्यक आहेच!

👇🏼

अग्निभिर्वा साधयेद्यावत् अपनयाद् रसस्य, तम् "अनुपदग्धम्" उपहृत्य !!! च चि 1/3/3

स्नेह असो किंवा उपरोक्त कोणतीही अन्य भैषज्य कल्पना असो, जर त्यात जलाचा अंश थोडासा जरी शेष राहीला, तरी काही तासात / दिवसात त्याला आंबूस वास येणे, आंबणे, सडणे, कुजणे, बुरशी येणे, फंगस चढणे असे होऊन ते "टाकून देण्याच्या लायकीचे" होते!

म्हणूनच आमपाक हा त्याज्य आहे

आणि मृदु पाक हा अगदी त्याच्या जवळचाच असल्याने, त्याचाही वापर फक्त नस्यासाठी करायला सांगितलेला आहे, की जे नाजूक संवेदनशील मर्म सदृश स्थान आहे, म्हणून तेथे मृदु पाकी औषध योजलेले आहे

दग्धपाकामध्ये "औषध जळूनच" जात असल्यामुळे, ते निरूपयोगी प्रयोजनशून्य होते , म्हणूनच ते त्याज्य आहे ...आणि तरीही ते वापरले तर अर्थातच त्याने दाह होणार हे निश्चित आहे , कारण ते "विदग्ध" अशा परिस्थितीत आहे, जळलेले करपलेले राख रांगोळी झालेली, असे ते आहे

खर पाक हाही दग्धपाकाच्या थोडासा अलीकडचा आहे, परंतु त्याच्याप्रमाणेच काही प्रमाणात दोष वीर्य कर्म दुष्परिणाम असू शकणारा आहे... म्हणूनच त्याचे उपयोजन हे बाह्य उपचार त्वचा अभ्यंग इतकंच सांगितलेले आहे आणि ते योग्यही आहे , सहजपणे कळणारे पटणारे आहे

अशाप्रकारे पहिले दोन आम + मृदु आणि अंतिम दोन खरं + दग्ध हे, तसे पाहता, पाण्याचा अंश शेष असल्याने आणि पाण्यासोबत औषधी अंशही जळून गेल्याने तितकेसे ग्राह्य नाहीत!

म्हणूनच अभ्यंतर उपयोजन मुख्यतः पान कंझम्प्शन भक्षण सेवन आणि बस्ती या दोन्ही अर्थाने मध्यपाक किंवा ज्याला अन्य दोन ग्रंथात "चिक्कण" पाक असा शब्द आहे, त्याचाच प्रयोग करायला सांगितलेला आहे ... की जिथे पाण्याचा अंश संपणे आणि औषध जळणे याच्या "अगदी पुसटशा = लक्षात न येऊ शकणाऱ्या = अत्यंत क्रूशल = नॅरो बॅण्ड = थिन लाईन अशा ठिकाणी "मॅन्युअली" अग्नि नियंत्रण करून, "तत्क्षणी थांबणे" हे जवळपास अशक्य असते... म्हणूनच मध्य/चिक्कण पाकाचे "स्टॅंडर्ड डेव्हिएशन", मृदू ते खर असे, "व्यवहारासाठी" ,मानवी चुकांची संभाव्य स्वीकार्यता = पॉसिबल एक्स्टेंट ऑफ एक्सेप्टन्स ऑफ मॅन्युअल एरर , या अर्थी, अन्य दोन त्याज्य नसलेल्या, पण आदर्शही नसलेल्या, अशा ऍडजेस्टमेंट करून, पान बस्ती अशा अभ्यंतर प्रयोगा व्यतिरिक्त, "अन्यत्र" वापरण्यासाठी, मर्यादित स्वीकार केला गेला आहे !

10.

थोडक्यात जल या "माध्यमाचा" उपयोग करून, कोणतीही भैषज्य कल्पना सिद्ध केली जात असताना, त्याच्या जलांश शेष राहिला तर आम = गुरु ... म्हणून औषधाचा अंश पूर्ण extracted/accessible आला नसल्यामुळे "निर्वीर्य" ... आणि जलाचा अंश शेष राहिल्यामुळे , अर्ध पाचित असल्यामुळे, अर्ध कच्चं असल्यामुळे "अग्नि मान्द्य कर" ...

11.

तर दुसऱ्या टोकाला, जलांश संपूर्णतः बाष्पीभवन झाल्यानंतरही, अग्नी सुरूच राहिल्यामुळे, औषधी अंशही जळाल्याने, ते प्रयोजन शून्य आणि दाह कर असे होते.

12.

आमपाक आणि परफेक्ट आदर्श मध्य चिक्कण पाक या रेंज मध्ये, "मर्यादित स्वीकृती" साठी "मृदुपाक"

आणि

13.

परफेक्ट आदर्श मध्य चिक्कण पाक ते इथून पुढे औषध जळून दग्धपाक होईपर्यंत ... या रेंजमध्ये "मर्यादित स्वीकृती" साठी, बाह्य उपचार करण्यासाठी, "खर पाक", अशी ही ॲडजस्टमेंट ची व्यवस्था आहे.

14.

आजच्या अत्याधुनिक ॲडव्हान्स मॉडर्न फार्मास्युटिकल इंडस्ट्रीला, खरंतर, हे निश्चितपणे शक्य आहे की, कुठे पूर्ण जलांश बाष्पीभूत झालेला आहे आणि औषधी अंश जळण्याच्या "क्षणापूर्वी" अचूकपणे, अग्नी देणे थांबवणे, हे निर्धारित करता येईलच!!!

15.

अन्यथा जलांश शेष राहिला, तर गुटी वटी असो ... स्नेह असो ... आसव अरिष्ट असो ... यांना काही दिवसातच आंबूस वास येणे, त्याच्यावर बुरशी चढणे, हे दिसते

16.

आणि जर जलांश करपून जळून, पुढे औषधही अंशही जळाला, तर क्वाथाच्या बाबतीत ते रसक्रिया घनसार या दिशेने प्रवास करते, पण अनेकांचा अनुभव असा असतो की तथाकथित घनसार किंवा घनवटी, ही तितकीशी उपयोज्य राहत नाही, कारण काही दिवसांनी त्या गोळ्या एकमेकांना चिकटतात किंवा मऊ पडतात ! त्या अर्थाने घनसार किंवा घनवटी हा क्वाथाचा दग्धपाकच आहे ... अगदी दग्धपाक नाही म्हणलं तरी, खर पाक तरी निश्चितपणे आहे आणि खर पाक हा अभ्यंतर प्रयोगासाठी नसतो, तो बाह्य प्रयोगासाठी असतो, असे या लेखाच्या प्रारंभीला दिलेल्या श्लोकांमध्ये स्पष्ट केलेले आहे!

17.

बाकी शर्करा कल्प स्वरूपातील बाब जर दग्ध पाकाकडे गेली तर, त्याच्या इतका मनस्ताप दुसरा कुठलाही नाही! शतावरी कल्प करत असताना साखरेच्या पाकाचे सांद्र ते घनीभवन होऊन ग्रॅन्युल्स होत असताना, अग्नि मंद ... आणि नंतर बंद करत, संपूर्ण औषध, सतत हलते ठेवणे, ही अत्यंत कौशल्याची बाब असते!!! अन्यथा जरा जरी ते पलीकडे गेलं तरी त्याची चिक्की गूळ हातोड्याने ठोकूनही निघणार नाही अशा प्रकारचा अत्यंत कठीण पदार्थ होऊन बसतो ... आणि कितीही प्रयत्न केले तरी त्याचं "रिवर्सल होत नाही" असा अनेक नवतरुण हौशी वैद्यांचा प्रारंभीचा अनुभव असेलच !!

18.

स्नेह कल्पना जर दग्ध पाकात गेली तर करपलेले काळे अंश स्नेहाच्या वरती तरंगताना दिसतात

19.

आणि आसव अरिष्ट ही संधान कल्पना, जर खर पाकाकडे गेली, तर ती विदग्ध म्हणजे शुक्त या अवस्थेत जाते !

20.

हे व्यवसायातलं = शरीराच्या बाहेरच झालं, पण अन्नपचन होताना सुद्धा, विदग्ध या अजीर्णाचं औषध, हे वमन आहे !

विदग्ध ही अवस्था पित्त प्रधान असूनही त्याला विरेचन सांगितलेले नाही, याचाच अर्थ विदग्ध झालेली गोष्ट, विरेचनासाठी, पुढच्या सर्व मार्गांमध्ये जाऊ देणे ऐवजी, जोर जबरदस्ती करून का होईना, अनैसर्गिकपणे, ती विरुद्ध दिशेने, मुखावाटे वमन करून बाहेर काढून टाकणे निष्कासित करणे, हे शास्त्रकारांना अधिक योग्य वाटलेले आहे!!! इतका दग्धपाक हा त्याज्य वर्ज्य निषेध्य हेय असा आहे...

20A.

अगदी हेच दोन अधिक तीन = पाच पाक, प्रतिदिनी त्रिकाळ, स्वयंपाक करताना सुद्धा, पोळी भाजी वरण-भात, पुरण कुरडया भजी शंकरपाळे अनारसे , अगदी ऑम्लेट पिझ्झा ... यांच्याबाबतीतही दिसून येतात !!! याचा अनुभव, प्रत्येक खाणाऱ्याने आणि खरंतर, विशेषतः स्वयंपाक करणाऱ्याने घेतलेला असतो.

21.

म्हणूनच दग्धपाकाला "निष्पयोजन" याचा अर्थ निरूपयोगी उपयोगशून्य पर्पजलेस आणि शिवाय पुढे जाऊन अजून निगेटिव्ह सांगताना "दाह कर" असं सांगितलेलं आहे!

22.

म्हणून आयुर्वेद भैषज्य कल्पनेमध्ये, औषधी अंश जळणार करपणार नाही, यासाठी औषधी सिद्धीचे माध्यम मीडियम हे जल आहे!!!

... आणि जलाचा माध्यम एजंट ट्रान्सफॉर्मर बफर या अर्थी उपयोग करून औषधांचे अंश हे चूर्ण किंवा स्नेह किंवा मद्य किंवा लेहसदृश पदार्थावरती "आरुढ आरोपित माउंट एबसॉर्ब अडसॉर्ब" केले गेलेले आहेत, की जे मानवी जीवनासाठी अत्यंत स्वाभाविक आणि "सुरक्षित" आहे ...

23.

याच्या अगदी विपरीत, याच्या अगदी विलक्षण विसंगत आणि याच्या दुसऱ्या टोकाला = विरुद्ध अशी भैषज्य कल्पना म्हणजे रसशास्त्र !!!

यामध्ये कुठलेही औषध करताना, पराकोटीचा भयानक अग्नी दिला जातो की, ज्यामध्ये त्यातील वनस्पती द्रव्यांचा जळून, खाक होऊन, करपून, राख रांगोळी होऊन ... मग त्याचे भस्म म्हणजे ॲश होते!

24.

जिथे आयुर्वेद शास्त्र खर पाक दग्धपाक यांना स्वीकारायला तयार नाही... तिथे इतकं जाळून, करपून, काळकुट्ट, राखरांगोळी केलेलं असा निर्वीर्य निष्प्रयोजन पदार्थ औषध म्हणून कसा वापरता येईल???

25.

त्याच्यामध्ये कोणताही औषधी अंश, जो जिवंत वनस्पती कडून आलेला आहे, तो कसा शेष राहील???

26.

आणि जे मुळातच खनिज अचेतन इनर्ट असे आहेत, त्यांच्यावर या तुलनेने मृदु वीर्य असलेल्या वनस्पती औषधांच्या स्वरस/क्वाथ यांचा काय परिणाम होणार आहे ???

27.

आणि जरी झाला तरी तो परिणाम, ज्या औषधी अंशामुळे झालेला आहे , तो एका पुटातच "जळून करपून राख रांगोळी होऊन काळाकुट्ट ॲश ash असा होणार आहे ...

28.

कूपी पक्व मधली भयानक उष्णता, पोटली मधली भयानक उष्णता किंवा अगदी खल्वी रसायन किंवा पर्पटीकल्प करत असताना सुद्धा ... त्याचे मूल घटक = बेसिक कंटेंट्स म्हणून , जी "भस्म" वापरली जातात, ती सुद्धा, सात वेळा, सात कापडांमध्ये, पुट देऊन म्हणजे कमीत कमी एक ते तीन, सात, 11 21, कदाचित 100, एक हजार पुटं देऊन, जे "जाळून करपून काळ ठिक्कर करून राख रांगोळी करून भस्म ash केलेला आहे, त्याच्यामध्ये कुठला वनस्पती अंश शिल्लक राहणार आहे???

29.

त्यामुळे रसशास्त्रातली 99.99% औषध ही खरपाकी सुद्धा नव्हे, तर "पूर्ण दग्धपाकी अशीच" असतात ... म्हणूनच त्यांचं नाव "भस्म" असं असतं ... म्हणूनच त्या प्रक्रियेला "पुटपाक" असे म्हणतात ... म्हणजे सात कापडांच्या आत कोंडून घुसमटून गुदमरून मारणे आणि असं संपूर्ण जाळून करपून टाकणारं पुट एकदा दोनदा नव्हे तर तीनदा सातदा एकवीसदा ... कधी कधी 100 वेळा 1000 वेळा दिले जातं... इतक्या पुटांमध्ये मिळालेल्या, प्रदीर्घकालीन, मोठ्या प्रमाणावरील अग्नीमध्ये, "कोणता औषधी वनस्पती अंश", "कार्यकारी" या अर्थाने "शेष राहू शकणार आहे"?

30.

त्यामुळे जर माझे आयुर्वेद शास्त्र हे मध्यम पाक = चिक्कण पाक हा आदर्श मानत असेल तर ,

अशा आयुर्वेद शास्त्राच्या अनुयायांनी, त्यांच्या प्रॅक्टिस मध्ये खरपाकाच्या पलीकडे, दग्धपाकाच्या पलीकडे, भस्म पाकापर्यंत पोहोचलेले औषध वापरणं , हे निश्चितपणे अत्यंत अशास्त्रीय अयोग्य माणुसकीशून्य मूढपणाचे कृत्य आहे !!!

31.

आयुर्वेद शास्त्रात सुद्धा क्षार निर्मिती करताना वनस्पती "पूर्णतः जाळण्यास" सांगितलेली आहे ... "परंतु" ती वनस्पती जाळून जी रक्षा प्राप्त होते, ती पुन्हा "आयुर्वेद भैषज्य कल्पनेचे मूल माध्यम बफर ब्रिज ट्रान्सफॉर्मर एजंट असलेल्या" "पाण्यामध्ये" 21 वेळा विरघळून गाळून घेऊन, ते पाणी आटवून, जे शिल्लक राहील, त्यातही पुन्हा मध्यपाकी क्षारालाच भैषज्य या अर्थी मान्यता आहे !!!

32.

मृदू आणि तीक्ष्ण अशा क्षारांचा उपयोग अत्यंत मर्यादित स्वरूपाचा आहे आणि मध्य पाकी क्षार तयार करताना जलांशाचे "काळजीपूर्वक बाष्पीभवन" करणे अभिप्रेत आहे.

33.

मृदुक्षार आणि तीक्ष्ण क्षार या बाबी , "अग्नी किती दिला, यावर अवलंबून नसून", मध्य पाकी क्षारामध्येच, काही द्रव्य घातली नाहीत किंवा काही द्रव्य अधिक घातली तर या संज्ञा प्राप्त होतात!!!

सारांश :

1. जलाच्या उपस्थितीत औषधाचे निर्माण करत असताना अत्यंत कौशल्याने जलांशाचे पूर्ण बाष्पीभवन झाल्या झाल्या अग्नी थांबवणे आणि औषधी अंश जळू न देणे याला मध्य चिक्कणपाक, जो अभ्यंतर प्रयोगासाठी स्वीकार्य आहे, तो साधणे, हे वैद्याचे कर्तव्य आणि कौशल्य प्रावीण्य आहे

2. मध्यम पाकाच्या अलीकडील आम आणि मृदू ... तसेच मध्यम पाकाच्या पलीकडे खर आणि दग्ध हे क्रमशः अत्यल्प /अल्प स्वीकार्य किंवा वरवर्ज्य त्याज्य आहेत. खरंतर ते वैद्याची अकुशलता किंवा अदक्षता दाखवणारे आहे

3. दग्धपाक हा औषधच नव्हे... तर अन्नपचनात सुद्धा स्वीकार्य नाही

4. क्षार निर्मितीमध्ये सुद्धा , जरी सर्व वनस्पती दग्ध भस्म रक्षा ash या स्थितीला जात असली, तरीही क्षार निर्मिती करताना, जलांशाचेच कुशलतापूर्वक बाष्पीभवन होणे, अभिप्रेत आहे ... किंबहुना तीच क्षार निर्मितीची मुख्य कृती आहे ...

5. त्यामुळे जलांश विरहित, अशा प्रकारच्या भैषज्य कल्पनांमध्ये, पराकोटीचा, दीर्घकालीन, प्रभूत प्रमाणातील, अग्नी देऊन, संपूर्ण औषधी अंशांचे, "पूर्णपणे" जळून करपून राख रांगोळी होऊन सर्व औषधी अंश विनष्ट होऊन काहीही शिल्लक राहिलेले नसताना त्याला "भस्म किंवा मृत किंवा मारीत = मारण" केलेले , अशा "संज्ञा देऊन" त्याला मानवी शरीरामध्ये अभ्यंतर प्रयोगासाठी, औषध म्हणून उपयोजन करणे, हे अत्यंत अशास्त्रीय असुरक्षित अनैतिक अमानवीय अतार्किक आणि म्हणूनच "सर्वत्र सद्य सर्वथा त्याज्य" असेच जाणावे.

डिस्क्लेमर : या लेखात व्यक्त होणारी मतं, ही सर्वथैव योग्य अचूक बरोबर निर्दोष आहेत असे लिहिणाऱ्याचे म्हणणे नाही. हे लेख म्हणजे वैयक्तिक मत आकलन समजूत असल्यामुळे, याच्यामध्ये काही उणीवा कमतरता दोष असणे शक्य आहे, ही संभावना मान्य व स्वीकार करूनच, हे लेख लिहिले जात आहेत.

🖊⌨️ लेखक : वैद्य हृषीकेश बाळकृष्ण म्हेत्रे

एम डी आयुर्वेद, एम ए संस्कृत

9422016871

आयुर्वेद क्लिनिक्स @ पुणे (रविवार) & नाशिक (मंगळ ते शुक्र)

27.12.2025 शनिवार

Thursday, 25 December 2025

आयुर्वेदा , अब योगा के ही मार्ग पर

आज के YOGA (योगा) का स्वरूप क्या है!? ... तो अत्यंत लोकप्रिय = पॉप्युलर (Popular) इस अर्थ में ✅️ कीर्तिमान = फेमस (Famous) इस अर्थ में नहीं!! If you Google these two English words have different shades of meanings

Picture credit Google Gemini AI

आज योग दुनिया भर में हर जगह पहुँच चुका है...

अंतरराष्ट्रीय स्तर पर उसकी दखल ली जा रही है!

"ठीक इसी मार्ग पर" आयुर्वेद (Ayurveda) की भी अत्यंत तेज़ घुड़दौड़ 🐎🐴 शुरू है... आने वाले कुछ वर्षों में आयुर्वेद भी, आज के योगा के इसी स्वरूप में, बल्कि उससे भी अधिक लोकप्रिय होगा... कीर्तिमान नहीं!

दुनिया में हर जगह अंतरराष्ट्रीय स्तर पर वह पहुँचा हुआ होगा... पर आज का योगा जैसे मूल योगदर्शन योगशास्त्र से कई सैकड़ों किलोमीटर दूर है, मूल योगदर्शन योगशास्त्र और आज के योगा का दूर-दूर तक कोई लेना-देना नहीं है... एक नाम की समानता को छोड़ दें तो, मूल योगदर्शन योगशास्त्र के स्वरूप और प्रयोजन का, आज के योगा से किसी भी प्रकार का कोई संबंध नहीं है!!!

ठीक वैसे ही मूल आयुर्वेद शास्त्र और आज जिस गति से कल की ओर झपट रहा है "उस आयुर्वेद का भी" बिल्कुल वैसा ही होने वाला है!!!

वैसा ही मतलब जैसे मूल योगदर्शन योगशास्त्र की तुलना में आज के योगा का बंटाधार (नाश) हुआ है... बिल्कुल वैसे ही मूल आयुर्वेद शास्त्र की तुलना में, "आज से कल की ओर तेज़ी से झपट रहे" आयुर्वेद का भी निश्चित रूप से अधिक विदीर्ण (broken brittle) स्वरूप में बंटाधार होगा ही, इसमें कोई शक नहीं है।

मूल योगदर्शन योगशास्त्र मन के लिए है, मन के दोषों के निवारण के लिए है, बल्कि योगशास्त्र मोक्ष प्रवर्तक है यानी मोक्ष की ओर ले जाने वाला मार्ग है...

परंतु आज का "योगा" इस प्रकार का मन के लिए या मोक्ष के लिए है, ऐसा सिर्फ कहना भी अत्यंत हास्यास्पद 🤣 और उपहासजनक 😏😖 होगा क्योंकि आज का योगा सिर्फ और सिर्फ "शरीर को समर्पित" है।

आज का योगा, भगवान पतंजलि महर्षि द्वारा लिखित मूल योगदर्शन या पातंजल योगशास्त्र या यहाँ तक कि भगवद्गीता, जो कि ब्रह्मविद्यात्मक योगशास्त्र है... इन सब से "आज के योगा" का कोई संबंध नहीं है!!!

आज का योगा, इन मूल योग संबंधी ग्रंथों के बहुत बाद आए व्यावहारिक और असल में भ्रष्ट और केवल नाम की समानता रखने वाले घेरंड संहिता या उसी काल के बाद के ग्रंथों से नाता जोड़ने वाला है!

मूल योगदर्शन अष्टांग स्वरूप का है, जिसमें यम और नियम के बाद, आसन और प्राणायाम इन दो अंगों का क्रम आता है और उसके भी आगे धारणा, ध्यान, प्रत्याहार और समाधि ये चार अंग आते हैं।

परंतु आज का योगा इन पहले दो अंगों पर तो बिल्कुल भी विचार नहीं करता...

बल्कि यम और नियम की 10 बातें, आज के योगा का अनुसरण, अवलंबन, आचरण, "प्रैक्टिस" करने वाले सभी को, मूल रूप से पता ही नहीं हैं या उन्हें जानबूझकर नज़रअंदाज़ किया गया है या किनारे कर दिया गया है या कूड़ेदान (डस्टबिन) 🗑 में फेंक दिया गया है... क्योंकि उनमें अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य, अपरिग्रह, ईश्वर प्रणिधान, शौच जैसे मानवीय जीवन मूल्यों या सद्गुणों का समावेश होता है, उल्लेख होता है।

इन दसों चीजों का आज की व्यावहारिक दुनिया के इंसान को कोई उपयोग, संबंध, महत्व, सरोकार जरा भी नहीं है।

आज का योगा कई प्रकार के बॉडी पोस्चर्स (poses) और विभिन्न प्रकार के फैंटेसी, फैंसी, फैड (fad) के स्वरूप में अतिरंजित लाभ, अति-मानवीय लाभ या असल में अशास्त्रीय सफेद झूठ लाभ दिलाने वाला ब्रीदिंग एक्सरसाइज (breathing exercise) है—कपालभाति, भस्त्रिका इत्यादि बातें और विचित्र प्रकार के अंग्रेजी नाम मिले हुए आसनों का नया स्वरूप में आविष्कार, इसे ही आज सामान्य लोग योगा समझते हैं।

इस गलतफहमी को बढ़ावा देने या इसे और गहरा करने के लिए, ऑफलाइन-ऑनलाइन ऐसे कई अति लोकप्रिय गुरु या योग विक्रेता (Sellers), ट्रेडर्स (Traders), मार्केटर्स (Marketers) हर जगह उत्पात मचा रहे हैं।

उसमें से योगा जैसे जमे वैसे, जिसे जैसा लगे वैसे, "बेचकर, पैसे और प्रसिद्धि कमाना"... इतना ही उसमें उद्देश्य है।

मूल योगदर्शन जिन प्रयोजनों से प्रेरित, उदित, उपदिष्ट है, उन मनःशांति या मोक्ष या मनोदोष निवारण से, आज के योगा यानी ब्रीदिंग एक्सरसाइज और फिजिकल पोस्चर्स (poses) का कोई संबंध नहीं है... खैर।

योगदर्शन हमारा अधिकार क्षेत्र नहीं है इसलिए उस पर विस्तार से बोलना सही नहीं है... परंतु इस तुलना के बिना, आयुर्वेद की जो गिरावट, अधःपतन, भ्रष्टाचरण हो रहा है और होता ही जाएगा और भविष्य में आयुर्वेद का स्वरूप अधिक से अधिक भद्दा, भयावह, दयनीय, शास्त्रहीन और अधिक से अधिक मार्केट, ट्रेड, सेल, बिक्री के स्वरूप का होता जाएगा, यह योगशास्त्र के प्राचीन और वर्तमान स्वरूप की तुलना किए बिना बताना संभव नहीं है!!!

जैसे हम आठ मंजिला किसी बिल्डिंग में, तीसरी मंजिल पर जाना चाहते हों तो, पहली दो मंजिलें सीढ़ियों से चढ़कर जाते हैं या लिफ्ट से गए तो भी वह पहली दो मंजिलें पार करके ही तीसरी मंजिल पर लिफ्ट जाती है... सीधे ग्राउंड फ्लोर से तीसरी मंजिल पर हम नहीं पहुँचते... उसका एक विशिष्ट क्रम है... पहली, दूसरी और फिर ही तीसरी, चौथी मंजिल... परंतु आज मात्र यम-नियम इन दो पहले अंगों, पहले विभागों, पहली मंजिलों को टालकर, योगा करने वाला प्रत्येक आदमी सीधे आसन-प्राणायाम इन मंजिलों पर छलांग मारता है, जो कि गलत, दोषपूर्ण और असल में दिशाहीन मूर्खता है।

शास्त्र के मूल तत्वों को किनारे रखकर, जो आयुर्वेद है ही नहीं ऐसी चीजों को आयुर्वेद के नाम पर, सिर्फ पैसे और प्रसिद्धि पाने के लिए खपाने (बेचने) का उद्योग हर जगह अत्यंत निडरता से, निर्लज्जता से, बेशर्मी से शुरू है...

जिसमें मसाज, मालिश, कॉस्मेटिक बेचना, सुवर्णप्राशन, गर्भसंस्कार, शिरोधारा, वेलनेस होम, वेलनेस रिसॉर्ट, आयुर्वेदिक दिनचर्या, निवासी गुरु-कूल (Guru-cool), धन्वंतरि के देह-टैग, स्थल...

ऑनलाइन-ऑफलाइन कोई भी, कोई भी विषय, कितने भी दिनों में, कितने भी रुपयों में सिखाना, असल में बेचना,

च्यवनप्राश को किसी होटल के स्नैक्स या रेसिपी की तरह बेचना, उसके अंदर आज के व्यवहार में आंवला और चीनी का अनुपात अत्यंत अशास्त्रीय है, इसकी ओर सुविधा के अनुसार आँखें मूँद लेना,

नाड़ी परीक्षा को और रस शास्त्र की औषधियों को ज़बरदस्ती दबाव डालकर आयुर्वेद ही है, ऐसा झूठ-मूठ बोलकर "बेचते रहना",

शास्त्र में कहीं भी नहीं बताया गया है ऐसा नाड़ी के तीन उंगलियों के स्पर्श में दोषों के पाँच-पाँच प्रकार पता चल पाना, जबकि सभी प्रकार से सभी चीजों का आलोचन-परीक्षण करके ही पेशेंट का निदान करना चाहिए ऐसा स्पष्ट बताया गया है... (अतोऽभियुक्तः सततं सर्वमालोच्य सर्वथा।) नाड़ी परीक्षण से सब कुछ पता चलता है, ऐसा भ्रम जानबूझकर फैलाना...

आयुर्वेद भैषज्य कल्पना से अत्यंत विसंगत, विरुद्ध, विलक्षण, विपरीत ऐसे रसकल्प (Mercurial formulations), जो मूलतः 99% जले हुए, झुलसे हुए, भस्म हुए, राख हुए, दग्धपाकी (overcooked) होते हैं, उन्हें आयुर्वेद का ही हिस्सा है, ऐसा कहकर बेचते रहना...

इसके अलावा एक्यूपंक्चर को 'विद्ध' कहकर बेचना,

शास्त्र में नहीं बताया गया है ऐसे प्रकार का तथाकथित 'अग्निकर्म' करना,

मॉडर्न साइंस द्वारा बनाई गई मशीनों का उपयोग करके... उसे आयुर्वेदिक ट्रीटमेंट या कॉस्मैटोलॉजी कहना... गाल और बाल के प्रॉडक्ट बेचना, अभ्यंग तेल, उबटन, शैम्पू, लिपबाम, लिपस्टिक बेचना, ऐसी कितनी ही अराजक, अनियंत्रित, अशास्त्रीय, अनैतिक और...

सबसे महत्वपूर्ण और सबसे बुरा यानी अन्नदाता पेशेंट को बहकाने वाला, फंसाने वाला, लूटने वाला ऐसा व्यापारिक जाल तैयार करके उसमें पेशेंट को कस्टमर, क्लाइंट या असल में बलि का बकरा बनाकर फंसाना और उसका शोषण (Exploitation), दिशाभूल, धोखाधड़ी, वंचना, लूटपाट करना आज का सार्वत्रिक व्यवहार है।

निश्चित ही, इस वर्णित स्थिति के अत्यंत दुर्लभ ऐसे सम्माननीय अपवाद हो सकते हैं 🙏🏼।

परंतु अधिकांश नए आने वाले छात्र, नए वैद्य बनने वाले युवक और अधिकांश स्थापित विद्यमान आयुर्वेद प्रैक्टिसनर्स को, मूल शास्त्र के मूल ग्रंथों के वाक्य ठीक से पढ़ने तक नहीं आते... इसलिए उन्हें समझना-जानना और भी असंभव होता है... और जो पढ़ना ही नहीं आता, जो समझा ही नहीं है... उसकी "प्रैक्टिस करना" तो अत्यंत विनोद, विरोधाभास और असल में दयनीय और घिनौना प्रकार है...

परंतु इस पर किसी का नियंत्रण नहीं है... बल्कि यह गलत है ऐसा भी किसी को महसूस नहीं होता।

जैसे आज मूल योगदर्शन योगशास्त्र से... आज का योगा मात्र चित्र-विचित्र आसन और अतिरंजित लाभ वाले प्राणायाम... इतने तक ही सीमित है...

बिल्कुल वैसे ही आयुर्वेद का पूरी तरह बंटाधार करके, उसे मूल शास्त्र से अलग करके... केवल आयुर्वेद का व्यवसाय, व्यवहार, व्यापार, पैसे कमाने के लिए बेचना (Trade, Sale, Market) इतना ही फिलहाल अधिकांश जगहों पर चल रहा है....

और आने वाला हर नया बैच मूल ग्रंथों से, श्लोकों से, मूल शास्त्र से अधिक से अधिक दूर, अपरिचित, अज्ञानी, अनजान ही आता रहने वाला है।

और सरकारी या सरकार द्वारा अनुदानित कॉलेजों की तुलना में, लाखों की भारी फीस भरकर प्राइवेट कॉलेजों से पढ़ने वाला, औसत बुद्धि का, मामूली क्षमता का और घटिया प्रवृत्ति का आने वाला हर नया बैच, शास्त्र को समझने-पढ़ने की ऐसी कैपेसिटी (क्षमता) का हो ही नहीं सकेगा...

दुर्भाग्य से जिन्हें आयुर्वेद शास्त्र की प्रैक्टिस करके पेशेंट ठीक करके अपना जीवन चलाना कदापि संभव नहीं है... ऐसी संभावना और क्षमता और आत्मविश्वास जिनके अंदर नहीं है... ऐसे ही लोग केवल रोज़गार, रोटी-बेटी (Employment) के रूप में... गली-गली, जंगल, घाट, पर्वत, नुक्कड़, गाँव, तालुका, ऐसे कहीं भी कुकुरमुत्ते (Mushroom) की तरह उगने वाले नए-नए प्राइवेट कॉलेजों में शिक्षक के रूप में जॉइन होते रहते हैं... उनमें से भी 20 से 80 प्रतिशत शिक्षक कागजों पर यानी 'घोस्ट' (Ghost) = भूत = अस्तित्वहीन प्रकार के होते हैं... इसलिए ऐसे शिक्षकों से, ऐसे कॉलेजों से जो उत्पाद (Product/Manufacture) पैदा होंगे, वे कितने मैलप्रैक्टिस (Malpractice), कुपोषित (Malnourished), गलत शिक्षित (False educated)... असल में थर्ड ग्रेड रिजेक्ट करने योग्य दर्जे के होंगे... यह बताने के लिए सोचने की आवश्यकता नहीं है!!!

इसलिए यहाँ से आगे... जिनके हाथ में आयुर्वेद जाने वाला है, वे लोग, शास्त्र कभी न पढ़े हुए, न जाने हुए, न सीखे हुए, न समझे हुए ऐसे ही लोग 99% होने वाले हैं!!!

इसलिए जैसे योगदर्शन योगशास्त्र की तुलना में आज के "योगा" का पूरी तरह मार्केटिंग होने के कारण बंटाधार हुआ है... बिल्कुल वैसे ही... आयुर्वेद का भी... उससे भी बुरे स्वरूप में बंटाधार होगा, यह 100, 200, 1000% निश्चित है!!! 💯% ✅️

अस्वीकरण: इस लेख में व्यक्त विचार व्यक्तिगत हैं। लेखक इनके पूर्णतः सत्य या त्रुटिहीन होने की पुष्टि नहीं करता है। चूँकि यह सामग्री व्यक्तिगत समझ पर आधारित है, इसमें तकनीकी या तथ्यात्मक कमियाँ संभव हैं। पाठक इस संभावना को स्वीकार करते हुए ही लेख का संज्ञान लें।

एक छोटी सी बात: इस पोस्ट में जो भी विचार हैं, वे मेरी निजी समझ पर आधारित हैं। मैं यह दावा नहीं करता कि ये पूरी तरह सही या सटीक हैं। इंसान हूँ, तो लिखने में कुछ कमियाँ या गलतियाँ हो सकती हैं। इन बातों को ध्यान में रखकर ही मैं अपनी बात साझा कर रहा हूँ।

🙏🏼

अस्वीकरण (Disclaimer): इस पोस्ट में व्यक्त किए गए विचार पूरी तरह से सही, सटीक या दोषरहित हैं, ऐसा लेखक का दावा नहीं है। चूँकि ये लेख व्यक्तिगत राय, समझ और धारणा पर आधारित हैं, इसलिए इनमें कुछ कमियाँ, त्रुटियाँ या दोष होना संभव है। इस संभावना को स्वीकार करते हुए ही ये लेख लिखे जा रहे हैं।

Now Ayurveda also following the Yoga Way

What is the condition of today's YOGA!? ... It is in the sense of being extremely famous ✅️ not in the sense of being glorious popular!! If you Google these two English words have different shades of meanings

Picture credit Google Gemini AI

Today Yoga has reached everywhere across the world...

Its notice is being taken at an international level!

"On this very path," Ayurveda's gallop 🐎🐴 is also moving very fast... In the coming years, Ayurveda too will become popular in the same form as today's Yoga, in fact, even more than that... not glorious!

It will have reached everywhere in the world at an international level... but just as today's Yoga is hundreds of kilometers away from the original Yoga Darshana and Yoga Shastra, there is not even a remote connection between the original Yoga Darshana-Shastra and today's Yoga... except for a similarity in name, there is no relation whatsoever of the nature and purpose of the original Yoga Darshana-Shastra with today's Yoga!!!

Exactly the same is going to happen to "that Ayurveda" which is leaping towards tomorrow with the speed at which the original Ayurvedic Shastra is moving today!!!

"The same" means just as today's Yoga has been ruined compared to the original Yoga Darshana-Shastra... exactly in the same way, compared to the original Ayurvedic Shastra, the Ayurveda "leaping fast from today towards tomorrow" will certainly be ruined in a more shattered, broken, and brittle form, there is no doubt about this.

Original Yoga Darshana-Shastra is for the mind, for the removal of the defects of the mind; in fact, Yoga Shastra is a promoter of Moksha, meaning it is the path leading towards liberation...

But even to say that today's "Yoga" is for such a mind or for Moksha would be extremely hilarious 🤣 and mocking 😏😖 because today's Yoga is dedicated only and only to the "body."

Today's Yoga has no connection with the original Yoga Darshana written by Lord Patanjali Maharishi, or Patanjal Yoga Shastra, or even the Bhagavad Gita, which is also a Brahmavidya-based Yoga Shastra... with all these, "today's Yoga" has no relation!!!

Today's Yoga relates to the practical and actually corrupt books like Gheranda Samhita or similar later-period texts which came much after these original Yoga-related scriptures and only share a similarity in name!

Original Yoga Darshana is of an Ashtanga (eight-limbed) nature, in which after Yama and Niyama, the order of the two limbs Asana and Pranayama comes, and further ahead come the four limbs: Dharana, Dhyana, Pratyahara, and Samadhi.

But today's Yoga does not consider the first two limbs at all...

In fact, the 10 matters within Yama and Niyama are basically not known to all those who follow, adopt, practice today's Yoga, or they have been deliberately ignored or set aside or thrown into the dustbin 🗑... because they include and mention human life values or virtues like Ahimsa (non-violence), Satya (truth), Asteya (non-stealing), Brahmacharya (celibacy), Aparigraha (non-possessiveness), Ishwara Pranidhana (surrender to God), Shaucha (purity).

The man of today's practical world has no use, connection, importance, or concern even a bit for these ten things.

Today's Yoga is a breathing exercise that provides various body postures, poses, and exaggerated benefits or actually unscientific, blatant false benefits in the form of various fantasies, fancy fads—like Kapalbhati, Bhastrika, etc., and a new invention of Asanas given strange English names; this is what common people understand as Yoga today.

To fuel or strengthen this misconception, many extremely popular Gurus or Yoga sellers, traders, marketers, both offline and online, are creating havoc everywhere.

Through that, to sell Yoga however possible, to whomever possible, to "earn money and fame"... that is the only objective in it.

The purposes by which the original Yoga Darshana is inspired, arisen, and instructed—like peace of mind or Moksha or removal of mental defects—today's Yoga, meaning breathing exercises and physical postures/poses, has no connection with them... let it be.

Since Yoga Darshana is not our domain/authority, it is not right to speak on it in detail... but without this comparison, it is not possible to describe the decline, downfall, corruption of Ayurveda that is happening and will continue to happen, and how the nature of Ayurveda in the future will become more ugly, hideous, pathetic, unscientific, and more of the nature of market-trade-sale-selling, without comparing it with the ancient and current form of Yoga Shastra!!!

Just as if we want to go to the third floor of an eight-story building, we go up the first two floors by stairs or even if we go by lift, the lift goes to the third floor only after crossing those first two floors... we don't reach the third floor directly from the ground floor... there is a specific order... first, second, and only then the third and fourth floor... but today, every man doing Yoga, skipping these first two limbs, first sections, first floors of Yama-Niyama, jumps directly to the floors of Asana-Pranayama, which is wrong, defective, and actually directionless foolishness.

Keeping the original principles of the Shastra aside, the industry of selling things which are not even Ayurveda under the name of Ayurveda, just to get money and fame, is going on everywhere very boldly, shamelessly, and brazenly...

In which, selling massage, malish, cosmetics, Suvarnaprashan, Garbhasanskar, Shirodhara, Wellness Home, Wellness Resort, Ayurvedic Dinacharya, Residential Guru-cool (Guru-school), Dhanvantari body-tags, sites...

Anyone teaching, or rather selling, any subject in any number of days for any amount of money online/offline,

Selling Chyawanprash like a snack or recipe from some hotel, in which the proportion of Amla and sugar in today's practice is extremely unscientific, conveniently turning a blind eye towards this,

Insisting and forcing Nadi Pariksha (pulse diagnosis) and medicines of Rasa Shastra and "continuing to sell" them saying it is Ayurveda,

Spreading the illusion deliberately that everything can be known in the touch of three fingers of the pulse, such as the five types of Doshas, even when it is clearly stated to diagnose the patient only after observing and examining all things in every way... (Ato’bhiyuktah satatam sarvamalochya sarvatha)... that everything is known through Nadi Pariksha...

Continuing to sell Rasa Kalpas (mercurial/mineral formulations), which are extremely inconsistent, contradictory, strange, and opposite to Ayurvedic Bhaishajya Kalpana, which are basically 99% burnt, scorched, reduced to ash, and overcooked (dagdhapaki), saying they are a part of Ayurveda...

Apart from this, selling Acupuncture as Viddha,

Performing so-called Agni Karma of the kind not mentioned in the Shastra,

Using machines made by Modern Science... calling it Ayurvedic Treatment or Cosmetology... selling products for cheeks and hair (gaal aur baal), selling Abhyanga oil, Ubtan, shampoo, lip balm, lipstick, so many such chaotic, unregulated, unscientific, unethical practices...

And most importantly and worst of all, creating a commercial web that lures, deceives, and loots the Annadata (provider) patient, trapping the patient as a customer, client, or actually a sacrificial goat, and their exploitation, misleading, cheating, deprivation, and looting is today's universal practice.

Of course, there can be extremely rare and honorable exceptions to the situation described 🙏🏼.

But most of the newly arriving students, youths becoming new Vaidyas, and most established existing Ayurveda practitioners, cannot even read the sentences in the original scriptures/texts properly... therefore, understanding them is even more impossible... and that which cannot be read, which hasn't been understood... to "practice" that is an extremely humorous, contradictory, and actually pathetic and disgusting thing...

But there is no control over this... in fact, no one even feels that this is wrong.

Just as today's Yoga is limited only to strange asanas and breathing exercises with exaggerated benefits, away from original Yoga Darshana-Shastra...

Exactly in the same way, by completely ruining Ayurveda, taking it away from the original Shastra... only the business, practice, trade of Ayurveda for getting money—selling, trade, sale, market—is currently going on in most places....

And every new batch that comes will continue to come more distant, unfamiliar, ignorant, and unknown to the original texts, verses, and original science.

And compared to government or government-aided colleges, every new batch of mediocre intelligence, trivial capacity, and beggarly attitude, coming from private colleges by paying huge fees in lakhs, will not even have the capacity to understand or read the Shastra...

Unfortunately, those for whom it is never possible to lead a life by practicing Ayurvedic science and curing patients... those who do not have such a possibility, capacity, and confidence... only such people, for employment, bread and butter, join as teachers in new private colleges that pop up like mushrooms in every lane, forest, ghat, mountain, corner, village, and taluka... even in that, 20 to 80 percent of teachers are "Ghost" teachers on paper... therefore, what kind of "products" (manufactures) will be produced from such teachers and such colleges, how much malpractice, malnutritioned, malnourished... falsely educated... actually third-grade, rejectable quality they will be... there is no need to think to tell this!!!

Therefore, from here on... the people in whose hands Ayurveda is going to go, 99% of them will be people who have never read, known, learned, or understood the Shastra!!!

Therefore, just as today's "Yoga" has been ruined compared to Yoga Darshana-Shastra due to marketing... exactly in the same way... Ayurveda too will be ruined in an even worse form, this is 100, 200, 1000% certain!!! 💯% ✅️

Disclaimer: I don’t claim that the opinions shared here are perfect or 100% accurate. These articles are based on my personal views and understanding, so there’s a chance they might have some flaws or missing information. I’m writing these pieces with that possibility in mind.

Disclaimer: The author does not claim that the opinions expressed in this initiative are entirely appropriate, accurate, correct, or flawless. Since these articles represent personal opinion, understanding, and perception, it is possible that there may be some deficiencies, shortcomings, or errors. These articles are written with the acknowledgement and acceptance of this possibility.

आयुर्वेदा सुद्धा आता, योगाच्याच मार्गाने ... !!

आजचे योगा YOGA याचे स्वरूप काय आहे!? ... तर अत्यंत लोकप्रिय = पॉप्युलर या अर्थी ✅️ किर्तीमंत = फेमस या अर्थाने नव्हे!!

Picture credit Google Gemini AI

आज योगा जगभरात सगळीकडे पोहोचलेला आहे ...

त्याची आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ती दखल घेतली जाते आहे!

"अगदी याच मार्गावरती" आयुर्वेदा Ayurveda याचीही अत्यंत वेगाने घोडदौड 🐎🐴 सुरू आहे ... येत्या काही वर्षात आयुर्वेद सुद्धा, आजच्या योगा याच स्वरूपात, किंबहुना त्याहीपेक्षा अधिक लोकप्रिय होईल ... कीर्तीमंत नव्हे!

जगात सगळीकडे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर तो पोहोचलेला असेल ... पण आजचा योगा हा जसा मूळ योगदर्शन योगशास्त्र यापासून कित्येक शेकडो किलोमीटर लांब आहे, मूळ योगदर्शन योगशास्त्र आणि आजचा योगा यांचा दूरान्वयानेही एकमेकांशी काडीमात्र संबंध नाही... एक नामसाधर्म्य वगळले तर, मूळ योगदर्शन योगशास्त्र यांचे स्वरूप व प्रयोजन याचा, आजच्या योगा याच्याशी कसल्याही प्रकारचा सुतराम संबंध नाही!!!

अगदी तस्सेच मूळ आयुर्वेद शास्त्र आणि आज ज्या गतीने उद्या कडे झेपावतो आहे "त्या आयुर्वेदाचेही" अगदी तस्सेच होणार आहे !!!

तस्सेच म्हणजे जसे मूळ योगदर्शन योगशास्त्र याच्या तुलनेत आजच्या योगाचे वाट्टोळे झालेले आहे ... अगदी तस्सेच मूळ आयुर्वेद शास्त्राच्या तुलनेत , "आज कडून उद्याकडे वेगाने झेपावत असलेल्या" आयुर्वेदाचेही निश्चितपणे अधिक विदीर्ण broken brittle स्वरूपात वाट्टोळे होणारच, यात काहीही शंका नाही

मूळ योगदर्शन योगशास्त्र हे मनासाठी आहे, मनाचे दोष निरसन करण्यासाठी आहे, किंबहुना योगशास्त्र हे मोक्ष प्रवर्तक आहे म्हणजे मोक्षा कडे जाणारा मार्ग आहे ...

परंतु आजचा "योगा" अशा प्रकारचा मनासाठी किंवा मोक्षासाठी आहे असे नुसते म्हटले तरी ते अत्यंत हास्यास्पद🤣 व कुचेष्टाकारक😏😖 होईल कारण आजचा योगा हा फक्त आणि फक्त "शरीराला वाहिलेला" आहे

आजचा योगा हा भगवान पतंजली महर्षी लिखित मूळ योगदर्शन किंवा पातंजल योगशास्त्र किंवा गेला बाजार भगवद्गीता हे सुद्धा ब्रम्हविद्यात्मक योगशास्त्र आहे... या सर्वांशी "आजच्या योगा"चा काहीही संबंध नाही!!!

आजचा योगा हा , या मूळ योग विषयक ग्रंथांच्या , खूप नंतर आलेल्या व्यवहारिक आणि खरंतर भ्रष्ट & केवळ नाम साधर्म्य असलेल्या घेरंड संहिता किंवा तत्सम नंतरच्या काळातील ग्रंथांशी नाते सांगणारा आहे!

मूळ योगदर्शन हे अष्टांग अशा स्वरूपाचे असून त्यातील , यम आणि नियम याच्यानंतर , आसन आणि प्राणायाम या दोन अंकांचा क्रम येतो आणि त्याही पुढे धारणा ध्यान प्रत्याहार आणि समाधी ही चार अंगे येतात

परंतु आजचा योगा हा पहिली दोन अंगे तर अजिबातच विचारात घेत नाही ...

किंबहुना यम आणि नियम यातील 10 बाबी ह्या आजच्या योगाचा अनुनये अवलंबन आचरण "प्रॅक्टिस" करणाऱ्या सर्वांना, मुळातच माहितीच नाहीत किंवा त्या जाणीवपूर्वक दुर्लक्षिल्या गेलेल्या आहेत किंवा बाजूला काढण्यात आलेल्य हेत किंवा अडगळीत डस्टबिनमध्ये कचरापेटीत 🗑फेकून देण्यात आलेले आहेत ... कारण त्यामध्ये अहिंसा सत्य असते ब्रह्मचर्य असंग्रह ईश्वर प्रणिधान शौच अशा मानवी जीवन मूल्यांचा किंवा सद्गुणांचा समावेश होतो उल्लेख होतो

या दहाही गोष्टींचा आजच्या व्यवहारिक जगातील माणसाला कसलाही उपयोग संबंध महत्व कन्सर्न जरा सुद्धा नाही

आजचा योगा हा अनेकविध बॉडी पोस्चर्स पोजेस आणि विविध प्रकारचे फॅन्टसी फॅन्सी फॅड या स्वरूपातील अतिरंजित लाभ अति मानवीय लाभ किंवा खरंतर अशास्त्रीय धादांत खोटे लाभ मिळवून देणारा ब्रीदिंग एक्झरसाइज आहे कपालभाती भस्ररका इत्यादी बाबी आणि चित्रविचित्र प्रकारची इंग्लिश नावे मिळालेला आसनांचा नवीन स्वरूपातील अविष्कार, याला आज योगा असे सर्वसामान्य माणसे समजतात

या गैरसमजाला खतपाणी घालणे किंवा अधिक दृढमूल करणे, यासाठी ऑफलाइन ऑनलाईन अशा प्रकारचे अनेक अति लोकप्रिय असे गुरु किंवा योग विक्रेते सेलर्स ट्रेडर्स मार्केटर्स सर्वत्र धुमाकूळ घालत आहेत

त्यातून योगा जसा जमेल तसा, ज्याला वाटेल तसा, "विकून , पैसे आणि प्रसिद्धी मिळवणे" ... एवढाच त्यातील उद्देश आहे.

मूळ योगदर्शन ज्या प्रयोजनांनी प्रेरित उदित उपदिष्ट आहे , त्या मनःशांती किंवा मोक्ष किंवा मनोदोष निरसन याच्याशी , आजच्या योगा म्हणजे ब्रीदिंग एक्झरसाइज आणि फिजिकल पोस्चर्स पोजेस याचा काहीही संबंध नाही... असो

योगदर्शन हा आपला अधिकार नसल्याने त्यावर सविस्तर बोलणे योग्य नाही ... परंतु या तुलने विना, आयुर्वेदाची जी घसरण अधःपतन भ्रष्टाचरण होत आहे आणि होतच जाणार आहे आणि भविष्यात आयुर्वेदाचे स्वरूप अधिकाधिक ओंगळ भेसूर केविलवाणे शास्त्रहीन आणि अधिकाधिक मार्केट ट्रेड सेल विक्री या स्वरूपाचे होत जाणार आहे, हे योगशास्त्राशी प्राचीन आणि सध्याचे स्वरूप याच्याशी तुलना केल्याविना सांगणे शक्य नाही !!!

जसे आपण आठ मजली एखाद्या बिल्डिंग मधील, तिसऱ्या मजल्यावर जायचे असेल तर, पहिले दोन मजले पायऱ्यांनी चढून जातो किंवा लिफ्टने गेलो तरी ते पहिले दोन मजले क्रॉस करून मगच तिसऱ्या मजल्यावर लिफ्ट जाते... थेट ग्राउंड फ्लोअर वरून तिसऱ्या मजल्यावर आपण पोहोचत नाही ... त्याला एक विशिष्ट क्रम आहे... पहिला दुसरा आणि मगच तिसरा चौथा मजला ... परंतु आज मात्र यम नियम हे दोन पहिले अंग पहिले विभाग पहिले मजले टाळून , योगा करणारा प्रत्येक माणूस थेट आसन प्राणायाम या मजल्यांवरती उडी मारतो की जे चुकीचे सदोष आणि खरंतर दिशाहीन मूर्खपणाचे आहे

शास्त्रातील मूळ तत्वे बाजूला ठेवून, जे आयुर्वेदच नाहीच अशा गोष्टींना आयुर्वेदाच्या नावाखाली , फक्त पैसे आणि प्रसिद्धी मिळवण्यासाठी खपवण्याचे , उद्योग सर्वत्र अतिशय बेधडकपणे निलाजरेपणे बेशरमपणे सुरू आहेत ...

ज्याच्यामध्ये मसाज मालिश कॉस्मेटिक विकणे वुसर्णप्राशन भर्गसंस्कार शिरोढारा वेलनेश होम वेलणेस रिसॉर्ट आयुर्वेदिक दीनचर्या निवासी गुरुखूळ गुरुcool धन्वंतरीचे देहटॅग स्थल ...

ऑनलाईन ऑफलाइन कोणीही कुठलाही विषय कितीही दिवसात कितीही रुपयांना शिकवणे खरंतर विकणे,

चवनप्राश ला एखाद्या हॉटेलमधील स्नॅक्स किंवा रेसिपी प्रमाणे विकणे, त्याच्यामधील आजच्या व्यवहारात आवळा आणि साखरेचे प्रमाण हे अत्यंत अशास्त्रीय आहे, याच्याकडे सोयीस्कर डोळे झाक करणे,

नाडी परीक्षेला & रस शास्त्रातील औषधांना रेटून दाबून बळेच करून आयुर्वेदच आहे , असे खोटे नाटे सांगून "विकत राहणे",

शास्त्रात कुठेही सांगितलेले नाही असे नाडीच्या तीन बोटांच्या स्पर्शांमध्ये दोषांचे पाच पाच प्रकार कळू शकणे , सर्व प्रकारे सर्व गोष्टींचे आलोचन परीक्षण करून मगच पेशंटचे निदान करावे असे स्पष्ट सांगितलेले असताना ... (अतोऽभियुक्तः सततं सर्वमालोच्य सर्वथा।) नाडी परीक्षणे सर्व काही कळते , असा भ्रम मुद्दाम पसरवणे ...

आयुर्वेद भैषज्य कल्पनांशी अत्यंत विसंगत विरुद्ध विलक्षण विपरीत असलेले रसकल्प की जे मूलतः 99% जळालेले करपलेले भस्म झालेले राख रांगोळी झालेले दग्धपाकी असे असतात , त्यांना आयुर्वेदाचाच भाग आहे , असे म्हणून विकत राहणे ...

याव्यतिरिक्त ऍक्युपंक्चरला विद्ध म्हणून विकणे,

शास्त्रात सांगितले नाही अशा प्रकारचे तथाकथित अग्नि कर्म करणे,

मॉडर्न सायन्स ने तयार केलेल्या मशिन्सचा वापर करून... त्याला आयुर्वेदिक ट्रीटमेंट किंवा कॉस्मेटॉलॉजी म्हणणे ... गाल और बाल के प्रॉडक्ट विकणे, अभ्यंग तेल उटणं शाम्पू लिपबाम लिपस्टिक विकणे, अशा कितीतरी अनागोंदी अनियंत्रित अशासकीय अशासकीय अनीतीपूर्ण & ...

सगळ्यात महत्त्वाचं आणि सगळ्यात वाईट म्हणजे अन्नदाता पेशंटला भुलवणारं फसवणारं लुबाडणारं अशा प्रकारचे व्यापारी जाळं तयार करून त्यात पेशंटला, कस्टमर क्लाएंट किंवा खरंतर बळीचा बकरा म्हणून अडकवून आणि त्याचं शोषण एक्सप्लाॅयटेशन दिशाभूल फसवणूक वंचना लुबाडणूक करणे हा आजचा सार्वत्रिक व्यवहार आहे

अर्थातच या वर्णन केलेल्या परिस्थितीला अत्यंत दुर्लभ असे सन्माननीय अपवाद असू शकतात🙏🏼

परंतु बहुतांश नव्याने येणारे विद्यार्थी, नव्याने वैद्य होणारे युवक आणि बहुतांश प्रस्थापित अस्तित्वात असलेले आयुर्वेद प्रॅक्टिशनर्स यांना, मूळ शास्त्रातील मूळ ग्रंथातील वाक्य नीटपणे वाचता सुद्धा येत नाहीत ... त्यामुळे ती समजणे कळणे हे अजूनच अशक्य असते ... आणि जे वाचताच येत नाही , जे कळलेलंच नाही ... त्याची "प्रॅक्टिस करणे" हा तर अत्यंत विनोदाचा विरोधाभासाचा खरंतर केविलवाणा आणि किळसवाणा प्रकार आहेत ...

परंतु याच्यावरती कोणाचेही नियंत्रण नाही... किंबहुना हे चुकीचे आहे असेही कोणाला जाणवत नाही

जसे आज मूळ योगदर्शन योगशास्त्र यापासून ... आजचा योगा हा चित्रविचित्र आसने आणि अतिरंजित लाभ असलेले प्राणायाम... एवढ्या पुरताच मर्यादित आहे ...

अगदी तस्सेच आयुर्वेदाचे पूर्णपणे वाट्टोळे करून, त्याची मूळ शास्त्रापासून फारकत घेऊन ... फक्त आयुर्वेदाचा व्यवसाय व्यवहार व्यापार पैसे मिळवण्यासाठी बेचना ट्रेड सेल मार्केट एवढेच सध्या तरी बहुतांश ठिकाणी चालू आहे ....

आणि येणारी प्रत्येक नवीन बॅच ही मूळ ग्रंथांपासून श्लोकांपासून मूळशास्त्रापासून अधिकाधिक दुरावलेली अपरिचित असलेली अज्ञानी अनोळखी अशीच येत राहणार आहे

आणि शासकीय किंवा शासनाने अनुदान दिलेल्या कॉलेजांच्या तुलनेत, लाखोंची प्रचंड फी भरून प्रायव्हेट कॉलेजातून शिकणारी, सुमार बुद्धीची टुकार क्षमतेची आणि भिकार वृत्तीची येणारी प्रत्येक नवीन बॅच, ही शास्त्र समजणे वाचणे अशा क्षमतेची कॅपॅसिटीची असूच शकणार नाही ...

दुर्दैवाने ज्यांना आयुर्वेद शास्त्राची प्रॅक्टिस करून पेशंट बरे करून स्वतःचे जीवन चालवणे कदापिही शक्य नाही ... तशी शक्यता आणि क्षमता आणि आत्मविश्वास ज्यांच्यामध्ये नाही ... असेच लोक केवळ रोजगार रोजी रोटी एम्प्लॉयमेंट म्हणून ... गल्लोगल्ली जंगल घाट पर्वत नुक्कड खेडं तालुका असं कुठेही भूछत्राप्रमाणे मशरूम प्रमाणे उगवणाऱ्या नवनवीन प्रायव्हेट कॉलेजेस मध्ये शिक्षक म्हणून जॉईन होत असतात... त्यातलेही 20 ते 80 टक्के शिक्षक हे ऑन पेपर म्हणजे घोस्ट = भूत = अस्तित्वहीन अशा प्रकारचे असतात ... त्यामुळे अशा प्रकारच्या शिक्षकांकडून अशा प्रकारच्या कॉलेजेस मधून ज्या प्रकारची उत्पादनं = प्रॉडक्ट मॅन्युफॅक्चर होतील ती किती माल्प्रॅक्टिस मालन्यूट्रिशन माल्नरिश्ड ... फाॅल्स एज्युकेडेट... खरंतर थर्ड ग्रेड रिजेक्ट करण्याजोग्या दर्जाचे असतील... हे सांगण्यासाठी विचार करण्याची आवश्यकता नाही!!!

त्यामुळे इथून पुढे ... ज्यांच्या हातात आयुर्वेद जाणार आहे , ते लोक, शास्त्र कधीही न वाचलेले न जाणलेले न शिकलेले न समजलेले असेच लोक 99% असणार आहेत!!!

त्यामुळे जसे योगदर्शन योगशास्त्र याच्या तुलनेत आजच्या "योगा"चे पूर्णपणे मार्केटिंग झाल्यामुळे वाट्टोळे झालेले आहे... अगदी तस्सेच आयुर्वेदाचेही... त्याच्याही पेक्षा वाईट स्वरूपात वाट्टोळे होणार, हे अगदी 100 200 1000% निश्चित आहे !!!💯% ✅️

Friday, 12 December 2025

Sir y u prefer vacha haridradi over asanadi in diabetes

Here is an interesting query ... 🤔⁉️🔒

Sir y u prefer vacha haridradi over asanadi in diabetes

... & an attempt to answer the same ✒️🔑

👇🏼

Asanaadi is very rooksha and kashaaya. It aims at mootra gata kleda. VachaaHaridraadi is a balanced Gana with devadara Yashti indrayava and prushniparni. It is not ekaantika. Moreover vachaa haridraa shunthi mustaa are ugraveerya (highly potent in their capacityor specificity) being kanda. Yashtee is a very wide spectrum aushadha being most repeated in 50 mahakashayas, longest agresangraha in ch soo 25/40, also it is medhya. Hareetaki is rasayana and FIRST aushadha in charaka and bhaavaprakaasha. Mustaa is agredravya of jvara means works in all rogas. ... & such many more points. Asanaadi has not such merits. It has so many contents. VachaaHaridraadi has very few/limited contents which are almost all available easily identified non controversial fairly affordable

For more details ...

Please read these 2 articles

👇🏼 both are lengthy, need time, determination and patience

http://mhetreayurved.blogspot.com/2025/03/mhetreayurveda.html

https://mhetreayurved.blogspot.com/2023/11/blog-post.html

Wednesday, 3 December 2025

Limitations of the Laghu Trayee & Yoga Ratnakara

Literal English Translation:

Limitations of the Laghu Trayee & Yoga Ratnakara

Picture credit Google Gemini AI

In Madhava Nidana, the symptoms of curability/incurability are indeed not written, which is the main purpose of disease diagnosis!

That which he promised = "along with complications and fatal signs" (Sopadravarishta)... the definition (= symptoms/definition) of that complication (Upadrava) and fatal sign (Arishta), he did not write...

Nor did he describe complications & fatal signs in all diseases. In this manner, please leave aside the entire, holistic, complete, comprehensive...

A treatise which does not even give fundamental primary knowledge, has obtained a place in the Lesser Triad 😵‍💫🙄

There are many more faults in this, due to which, instead of Nidane Madhava Shresthah (Madhav is best in diagnosis), Nidane Madhavo Nashtah (Madhav is ruined in diagnosis) can be clearly explained in detail.

An article of this type has already been written by Mhetre Ayurveda, the link of which is given ahead:

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/01/blog-post_12.html

In the second chapter of the first section of Sharngadhara, pulse examination based on the "gait of animals and birds," which is "to be known by sight," was described in the form of "touch examination," which is a very unscientific, non-scriptural, famously false, and a contradicted fallacy of reason (Badhita Hetvabhasa)—meaning a faulty thing that is contradicted by other proofs (Pramaanantar).

Very many formulations (Karpas), without himself ever having "created or used" them, he has indeed copy-pasted them.

For example, regarding the therapeutic effect (Phal Shruti) of Sitopaladi, he has written by intermingling the verses of Charaka.

On this also, we have broadcasted an explanatory video, the link of which is given ahead:

https://youtu.be/4y_dUG27VQE?si=Tsnw0-cf5xLLZTQS

⬆️

Sitopaladi Churna: Comparative study of the therapeutic effects stated by Charaka and Sharngadhara.

Right in the beginning of Bhava Prakasha Nighantu... the "vision of the science (Shastra) has indeed been destroyed"!!!

That which is as it is, assume that as it is and proceed.

Do not ask why and how it is, and this.

In this way, during the description of Haritaki = right at the time of describing the first drug dravya substance, it was made clear...

प्रभावाद्दोषहन्तृत्वं सिद्धं यत्तत्प्रकाश्यते |

हेतुभिः शिष्यबोधार्थं नापूर्वं क्रियतेऽधुना ||

कर्मान्यत्वं गुणैः साम्यं दृष्टमाश्रयभेदतः |

यतस्ततो नेति चिन्त्यम्

Prabhavaat dosha hantrutvam siddham yat tat prakaashyate |

Hetubhih shishya bodhaartham naapoorvam kriyate'dhunaa ||

Karmanyatvam gunaih saamyam drishtam aashraya bhedatah |

Yatas tato neti chintyam

(Sanskrit Verse Literal Sense):

The established capacity to destroy doshas through Prabhava (specific power) is illuminated. For the purpose of the student's understanding by means of reasons, nothing unprecedented is being created now. Difference in action, and similarity in qualities, is seen due to difference in substrate/basis. Since that is the case, this should not be thought about.

Due to writing the same synonym name for many substances, later on, today, ambiguity has arisen regarding those substances.

The best post-Samhita text is Yoga Ratnakara!

Because after each specific disease diagnosis, he wrote the treatment for that specific disease.

According to the previous tradition, he did not adopt the traditional form of writing all the diagnosis first and then "back to square one" coming and continuing to write the treatment.

After the description of the disease diagnosis, he wrote its treatment "immediately."

It is possible that this might have happened because of Vrunda Madhava. But today Vrunda Madhava is either not available or not easily obtained, therefore Yoga Ratnakara is indeed today's best useful text after the Samhitas.

लघुत्रयी की मर्यादायें & योगरत्नाकर

लघुत्रयी की मर्यादायें & योगरत्नाकर

माधवनिदान मे साध्यासाध्यता के लक्षण ही नही लिखे है, जो की रोगनिदान का मूल प्रयोजन है!

जिसकी प्रतिज्ञा की = "सोपद्रवारिष्ट" ... उस उपद्रव और अरिष्ट इन की भी परिभाषा (=लक्षण /डेफिनेशन) उसने नही लिखे ...

ना ही उसने सभी रोगो मे उपद्रव & अरिष्ट का वर्णन किया है. इस प्रकार से सकल सर्वांगीण संपूर्ण सर्वंकष तो छोड ही दीजिए...

मूलभूत भी प्राथमिक ज्ञान तक न देने वाला ग्रंथ, लघुत्रयी मे स्थान प्राप्त किये हुए है 😵‍💫🙄

इसमे और भी कई दोष है , जिस कारण से , निदाने माधव श्रेष्ठः के बजाय निदाने माधवो नष्टः ऐसा सविस्तर स्पष्ट किया जा सकता है

इस प्रकार का लेख म्हेत्रेआयुर्वेद ने पहलेही लिखा है जिसके लिंक आगे दी हुई है

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/01/blog-post_12.html

शार्ङ्गधर ने पूर्व खंड के द्वितीय अध्याय मे, "दृष्टी से ज्ञातव्य" ऐसे "पशुपक्षियों की गती" पर आधारित नाडी परीक्षा, "स्पर्श परीक्षा" के रूप मे बताई , जो बहुत ही अवैज्ञानिक अशास्त्रीय प्रसिद्ध असत्य और बाधित हेत्वाभास अर्थात प्रमाणांतर से बाधित होने वाली दोषपूर्ण बात है

बहुत सारे कल्पों का, स्वयं कभी "निर्माण या उपयोग" बिना किये ही उसको कॉपी-पेस्ट किया है

जैसे सितोपलादि की फलश्रुती के बारे मे चरक के श्लोकों को इंटरमींगल करके लिखा है

इस पर भी हमने एक स्पष्टीकरण देने वाला व्हिडिओ प्रसृत किया है, जिसकी आगे लिंक दी है

https://youtu.be/4y_dUG27VQE?si=Tsnw0-cf5xLLZTQS

⬆️

सितोपलादि चूर्ण : चरकोक्त एवं शार्ङ्गधरोक्त फलश्रुति का तुलनात्मक अध्ययन

भावप्रकाश निघण्टु के आरंभ मे ही ... "शास्त्र की दृष्टि को ही नष्ट कर दिया है" !!!

जो जैसा है , वह वैसा मान के चलो

क्यू और कैसे है और ये मत पूछो

ऐसे हरीतकी के वर्णन के समय = सबसे पहले द्रव्य के वर्णन के समय ही स्पष्ट कर दिया ...

प्रभावाद्दोषहन्तृत्वं सिद्धं यत्तत्प्रकाश्यते |

हेतुभिः शिष्यबोधार्थं नापूर्वं क्रियतेऽधुना ||

कर्मान्यत्वं गुणैः साम्यं दृष्टमाश्रयभेदतः |

यतस्ततो नेति चिन्त्यम्

अनेक द्रव्यों को एक ही पर्याय नाम लिखने के कारण, आगे जाकर, आज उन द्रव्यों के बारे मे संदिग्धता उत्पन्न हो गई है

सबसे अच्छा संहितोत्तर ग्रंथ योग रत्नाकर है !

क्योंकि उसने उस उस रोग निदान के पश्चात, उस उस रोग की चिकित्सा लिखी.

पूर्व परंपरा के अनुसार , पहले सारा निदान लिख दिया और फिर "बॅक टू स्क्वेअर वन" आकर, चिकित्सा लिखते रहे, ऐसा पारंपारिक स्वरूप उसने अपनाया नही.

उसने रोग निदान वर्णन के बाद, "तुरंत" उसकी चिकित्सा लिखी.

हो सकता है की यह वृंद माधव के कारण हुआ होगा. लेकिन आज वृंद माधव या तो उपलब्ध नहीं है या सहज प्राप्त नही है, इसलिये योगरत्नाकर ही आज का संहिता के बाद का सर्वोत्तम उपयोगी ग्रंथ है

Tuesday, 2 December 2025

English : 3 Idiots, Imitation Nakkal Copy & Vachaharidradi!

English Translation (Word-to-Word Literal)

3 Idiots, Imitation Nakkal Copy & Vachaharidradi!

Picture credit Google Gemini AI

Public memory is short lived, but truth and history are forever!

After the whole day's OPD in Pune on Sunday, while resting at home all day in Nashik on Monday, I casually surfed the smart TV with the remote, and saw the poster of Three Idiots in front of me... I clicked it and watched the first twenty-five minutes of Three Idiots, which I have seen many times before... Some sentences have made a home in everyone's mind, while listening and watching them, some new contexts were connected to it... That is why I am writing this post!!!

A free bird had entered the nest of Virus

He challenged the ways of the world at every step

Can't say in simple language, I tried a little while ago...

While listening to these sentences known to everyone, I realised that...

I am an idiot

And once again I felt that... I am Happy that I am an idiot

If anyone feels this post is self praise (swastuti), then if they do not read the next post, they will surely have missed something! Anyway!!

In the field of Ayurveda over the last many years...

Many established traditions, accepted principles, and revered matters; based on the power of logic and intellect, I have consistently been challenging!

Because of this, I accepted the enmity /+ displeasure of many people!

Despite having staunch devotion towards Samhita (Classical Ayurvedic texts) as Aapta Pramana (Authoritative evidence), the statement that Prameha (Ayurvedic condition) is not Diabetes... while tracing this statement, the common symptom of Prameha, "Prabhuta Mutrata" (Excessive Urination) is not possible to measure or determine, because what is the Prakrita Matra (Normal Quantity) of urine is not written in the Samhita texts, in comparison to which one could diagnose "Prabhuta Mutrata"...

Therefore, to understand "Diabetes", the concept of "Rasa Raktagata Kleda" (Excessive stickiness/moisture in the Rasa and Rakta Dhatus) and not just proposing a theoretical concept, but "for that", "Vachaharidradi" is the medicine, which was "never, by anyone, used before", which I am actually using on patients, first in powder form, later in tablet form... and now for many years in tablet form according to the concept of "Saptadha Baladhan"!

Yesterday, on Sunday, a young female Vaidya (Ayurvedic doctor) came to the OPD in Pune and told me, "I need Vachaharidradi tablets, I was using Vachaharidradi before but I was using the one from Vapursanu or Fart Qualey Pharmacy!" (The original names of the pharmacies in this dialogue have been changed. The changed names are fictitious. Pharmacies with such names do not exist. Those names have no connection to reality. If they appear that way, it should be considered a coincidence.)

Hearing that, I felt both joy and a laugh!!!

When we imitate, we honor the invisible effort behind the original mastery!

After some time discussing with her about Vachaharidradi, Diabetes, and the other tablets being prepared by me = MhetreAyurveda Pharmacy like Kalpashekhar Bhunimbadi, Vedanashamak Duralabhadi (Pain Relieving Duralabhadi), Sthaulyahar Triphala Abhayadi (Anti-Obesity Triphala Abhayadi), Gridhrasinashak Yashti Laksha Drutavilambitago Mustadi Gana, and her doubts regarding them, she left.

After completing all the OPDs of the subsequent Sunday evening, while returning to Nashik late at night by bus, both feelings of "Joy and Laughter" were repeatedly coming to mind that...

Just as in Three Idiots, Rancho performs, and actually implements, different thoughts + different actions than the established ideas in many places...

In the same way, I felt satisfied that we too could do this in some aspects in the field of Ayurveda in our life!

... And remembering the debt of God, parents, Gurus, and Charaka, Sushruta, Vagbhata, who gave that intellect and that power, I repeatedly bowed to them in my mind 🙏🏼🙏🏼🙏🏼

The Vachaharidradi Gana (Group/Formula) is written in Sushruta in the 38th chapter of Sutra Sthana many centuries before Vagbhata, the author of Ashtanga Hridaya...

That Vachaharidradi Gana which was in prose, Vagbhata put it into Shlokas (verses), into poetry, actually into Kavya (a poem), which is why I say that I use Vachaharidradi from Vagbhata!!!

Before me, Vachaharidradi existed for many centuries! But actually, the Vachaharidradi Gana came into real-life practice, into use by many Vaidyas (Doctors), as a medicine for one disease, as a medicine for one condition, as a medicine for a diagnosis based on the fundamental Ayurvedic concept of Rasa Raktagata Kleda... I am very happy about this!!!

The Vachaharidradi Gana is a gift of the authors of the Samhita (Classical texts) = Charaka, Sushruta, Vagbhata! Yes, Vachaharidradi Gana is also in Charaka!!!

... So that Vachaharidradi Gana is not my patent, my ownership, my proprietorship, my research/invention/discovery or anything like that... But this Yoga (Formula), written in the texts for centuries, in actual practice... along with me = MhetreAyurveda MhetreAyurveda, the many good friends (Sanmitra) and young Vaidyas who used the "lakhs" of tablets prepared by MhetreAyurveda MHETREAYURVEDA according to the Vachaharidradi Saptadha Baladhan concept, it is not just for Diabetes but... in such a large spectrum of PCOD, Thyroid, Cold, Obesity (Sthaulya), Ear diseases (Karnaroga), Head diseases (Shiroroga), Eye diseases (Netraroga), Paediatric diseases (Balaroga), Skin diseases (Tvacharoga), wherever the Prithvi Jala Kleda (earth and water element stickiness/moisture) is increased, as a BOSS BOSS medicine for all such Santarpana Janaya Vikaras (diseases caused by over-nourishment), "Vachaharidradi" is now established not only in Maharashtra but all over India, and I have a proud joy (Sabhiman Anand) in this!!!

When something is subject to Nakkal (Copy) /Copy /Imitation, then that thing is certainly powerful, potent, and gives proven success, that is certain!

"Imitation is the sincerest form of flattery that mediocrity can pay to greatness". Oscar Wilde

But that Imitation Copy Nakkal should be done by people who had refused to appreciate (kautuk) the selected students of my first batch of PG Entrance Class at a public event organised by them, and also some people who are dedicated to Rasashastra (Ayurvedic Pharmaceutics), Rasashastra is their Jeev ki Praan (life and soul), such people are manufacturing Vachaharidradi medicine, which brought both laughter and immense joy!!! Not all joys have to be Sattvik (Pure); some joys are Rajas (Passionate) and Tamas (Ignorant) as well, and I am no saint, I am just a common man afflicted by the Trigunas (Three Qualities) and a man who never forgets anything!!!

In the long period from 1956 to 1999, PG Entrance Exams were held in India, but the Pioneer Unique Innovative Concept that a Preparation Course = Coaching Class could exist for this exam was actually brought into reality by MhetreAyurveda MHETREAYURVEDA in 1999... And further, for 16 consecutive years, that concept was made wildly popular and successfully run, in the form of Offline = In Hall Training, in four cities like Pune, Mumbai, Kolhapur, Nashik... personally single-handedly, until 2016! From this, more than four hundred and fifty (450+) students were selected in various PG centres across India!! Their life changed!!! Today, in almost all old and new Ayurvedic colleges in India, students of MhetreAyurveda MHETREAYURVEDA are holding some respectable position like Professor, HOD, or Principal.

After starting the PG CET Entrance Classes in 1999, its Imitation Copy Nakkal started in some other places from 2003... This definitely means that there was that much Power and Potential in the concept of MhetreAyurveda MhetreAyurveda's PG Entrance Class Coaching Class!

In the same way, the Vachaharidradi Gana has been written in the Samhitas for more than a thousand (1000+) years, but the work of "actually bringing it into practice, rooting it, establishing it, and popularising it" was done by MhetreAyurveda MhetreAyurveda, and now after hearing from that Ayurvedic Practitioner Vaidya (Doctor) who came to meet me on Sunday that the Vachaharidradi Gana is also available in other pharmacies, I realised that its Imitation is happening, Copy is happening, Nakkal (reproduction) is happening!!!

Naturally, my best wishes and congratulations to all these other Ayurvedic pharmacies, other kitchen pharmacies, and other Vaidyas who are preparing the Vachaharidradi Gana... that they took the initiative to deliver Vachaharidradi, an extremely powerful good medicine, to places where I = MhetreAyurveda cannot reach, and accepted and included this extremely powerful medicine Vachaharidradi in their product list, and by distributing it, they made it beneficial to many Vaidyas and many patients.

Jyot se Jyot Jagate Chalo... Gyan ki Ganga Bahate Chalo!!! (Keep lighting the flame from a flame... Keep flowing the river of knowledge!!!)

Just as MhetreAyurveda MHETREAYURVEDA established the Vachaharidradi Gana in the practice of today's Ayurvedic field's clinic clinical practice, they have also conceived other 22 Kalpas (Formulations) and made them available to Vaidyas in the form of Saptadha Baladhan Tablets for use. Other pharmacies should also start preparing them so that the benefit of those Kalpas can also reach Vaidyas and Patients where MhetreAyurveda MHETREAYURVEDA cannot reach!!! This includes many Kalpas such as Kalpashekhar Bhunimbadi, Sthaulyahar Aadi Kalpa Triphala Abhayadi (Primary Anti-Obesity Formula Triphala Abhayadi), Vedanashamak Duralabhadi (Pain Relieving Duralabhadi), Vasa Guduchyadi, Gridhrasinashak (Anti-Sciatica), Drutavilambitago, Yashti Laksha (The links for information on all these Kalpas = Medicines = Saptadha Baladhan Tablets are given at the end of the article or in the comments. Otherwise, those who want these links should WhatsApp "Rancho rancho" on 9422016871)... and especially "Kshirpaka Sharkara Granules" which includes Samhitokta Kalpas (Formulations described in Classical texts) like Yashti Kashmari, Yashti Guduchi, Lashun Ardraka, Shatavari Gokshura, Shaliparni.

MhetreAyurveda MhetreAyurveda works with the view of challenging established ideas and sowing new ideas, which is why, just as they have given a positive contribution of many such concepts, medicines, and Saptadha Baladhan Tablets to the field of Ayurveda...

https://mhetreayurved.blogspot.com/2025/03/blog-post_24.html

Similarly... Doshas do not exist = Zero Dosha, Rasa Dhatu exists, Dhatus are only six, Mahabhutas are only four, Malas (Waste products) are only two, Shat Kriya Kala (Six Stages of Disease) do not exist, Jwarapanchaka Kashaya = Dhatupachaka is un-Shastric (unclassical), Mana (Mind), Marma (Vital points), Ojas (Essence of Dhatus), Atma (Soul), Kala (Sheaths) have no use whatsoever (kadimaatra upayog) in actual practice, Rasashastra (Bhasma/Metallic preparations), Nadi Pariksha (Pulse Diagnosis), Yoga have no relation whatsoever with Ayurveda... in so many ways... Challenging the ways of Ayurveda at every step... A free bird entering the nest of Ayurveda... this singularity and distinctiveness of idiocy which is similar to Rancho is present in MhetreAyurveda MHETREAYURVEDA, and I have joy and pride in this.

वचाहरिद्रादि गण सप्तधा बलाधान टॅबलेट : डायबेटिस टाईप टू तथा अन्य भी संतर्पणजन्य रोगों का सर्वार्थसिद्धिसाधक सर्वोत्तम औषध

https://mhetreayurved.blogspot.com/2023/11/blog-post.html

An innovative, Unique, Pioneer, Never before, wonderful, outstanding contribution to Ayurveda Fraternity by MhetreAyurveda

👇🏼

✍🏼

The BOSS !! VachaaHaridraadi Gana 7dha Balaadhaana Tablets

✨✨✨

Articles about a few medicines that we manufacture

👇🏼

पूर्वप्रकाशित

अन्य लेखों की

ऑनलाईन लिंक👇🏼

✍🏼

कल्प'शेखर' भूनिंबादि एवं शाखाकोष्ठगति, छर्दि वेग रोध तथा ॲलर्जी

👇🏼

https://mhetreayurved.blogspot.com/2023/12/blog-post.html

✍🏼

वेदनाशामक आयुर्वेदीय पेन रिलिव्हर टॅबलेट : झटपट रिझल्ट, इन्स्टंट परिणाम

👇🏼

https://mhetreayurved.blogspot.com/2023/10/blog-post.html

✍🏼

स्थौल्यहर आद्ययोग : यही स्थूलस्य भेषजम् : त्रिफळा अभया मुस्ता गुडूची

👇🏼

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/06/blog-post.html

✍🏼

क्षीरपाक बनाने की विधि से छुटकारा, अगर शर्करा कल्प को स्वीकारा

👇🏼

https://mhetreayurved.blogspot.com/2023/11/blog-post_25.html

✍🏼

ऑलिगो एस्थिनो स्पर्मिया oligo astheno spermia और द्रुत विलंबित गो सप्तधा बलाधान टॅबलेट

👇🏼

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/06/oligo-astheno-spermia.html

गंधक रसायन व्हेरिफिकेशन & व्हॅलिडेशन

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/11/blog-post.html

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/10/fast-and-distant-mobility.html

द्रुतविलम्बितगो = शीघ्रगती से और लंबी दूरी तक जाने की क्षमता = Fast and Distant mobility!

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/10/blog-post_19.html

चिकुनगुन्या डेंग्यू इत्यादि ज्वर सहित या विरहित या पश्चात होने वाले संधि शूल शोथ ग्रह सकष्ट आकुंचन प्रसारण मे उपयोगी शीघ्र उपशमदायक योग

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/10/

मुस्तादि गण : स्त्री विशिष्ट विकारोमे उपयोगी अत्यंत वीर्यवान कल्प!

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/09/x.html

सुश्रुतोक्त विषमज्वर कषायपंचक (धातुपाचक X) और पंच कफस्थान : सुनिश्चित संबंध

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/08/blog-post.html

मार्केट में उपलब्ध काढा कषाय!? ... क्वाथ? या आसव/अरिष्ट??

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/07/blog-post_6.html

सारिवादि/यष्टी+सारिवा Stress, Irritation & Cancer कॅन्सर जन्य स्ट्रेस अर्थात क्षोभ उद्वेग इरिटेशन ताण तणाव टेन्शन प्रेशर दडपण दबाव & कॅन्सर

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/07/blog-post_6.html

यकृत औष्ण्य : एक बहुपयोगी परीक्षण तथा वासागुडूच्यादि एवं भूनिंबादि

https://mhetreayurved.blogspot.com/2025/02/blog-post_11.html

केश पतन पालित्य: निदान चिकित्सा दिग्दर्शन तथा उपयुक्त औषधी कल्प विकल्प

https://mhetreayurved.blogspot.com/2025/02/blog-post_20.html

उष्ण जल, औषधि सिद्ध उष्ण जल & शर्करा ग्रॅन्युल्स युक्त उष्ण जल : वातकफजन्य रोग लक्षण अवस्था का उत्तम औषध

https://mhetreayurved.blogspot.com/2025/02/blog-post_27.html

सूतशेखर : वास्तविक मूल्यांकन

https://mhetreayurved.blogspot.com/2025/02/blog-post_28.html

डायबिटीस टाईप टू में, औषध अन्न विहार + रिपोर्ट इनका प्रशस्त नियोजन, म्हेत्रेआयुर्वेद MhetreAyurveda के अनुसार

https://mhetreayurved.blogspot.com/2025/03/mhetreayurveda.html

आरोग्यवर्धिनी : एक आय ओपनर 👀 ॲनालिसिस तथा एक सशक्त 💪🏼 विकल्प

https://mhetreayurved.blogspot.com/2025/03/blog-post_12.html

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/07/blog-post.html

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/07/blog-post_6.html

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/09/blog-post_27.html

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/10/blog-post_19.html

✨✨✨

Articles about a few medicines that we, MhetreAyurveda म्हेत्रेआयुर्वेद, manufacture ...

👇🏼

पूर्वप्रकाशित

अन्य लेखों की

ऑनलाईन लिंक👇🏼

✍🏼

All articles on our MhetreAyurveda blog

👇🏼

https://mhetreayurved.blogspot.com/

www.MhetreAyurved.blogspot.com

वैद्य हृषीकेश म्हेत्रे

आयुर्वेद क्लिनिक्स @ पुणे & नाशिक

9422016871

www.YouTube.com/MhetreAyurved/

www.MhetreAyurveda.com

वैद्य हृषीकेश म्हेत्रे

आयुर्वेद क्लिनिक्स @ पुणे & नाशिक

9422016871

www.YouTube.com/MhetreAyurved/

www.MhetreAyurveda.com

हिंदी : 3 इडियट्स, इमिटेशन नक्कल कॉपी & वचाहरिद्रादि !

हिंदी अनुवाद (Hindi Translation)

3 इडियट्स, इमिटेशन नक़ल कॉपी & वचाहरिद्रादि !

Picture credit Google Gemini AI

Public memory is short lived, but truth and history are forever!

रविवार के दिनभर के पुणे की ओपीडी के बाद, सोमवार को नाशिक में घर पर पूरा दिन आराम करते हुए, सहज रूप से स्मार्ट टीवी पर रिमोट घुमाया तो सामने थ्री इडियट का पोस्टर दिखा ... क्लिक किया और अनेक बार देखी हुई थ्री इडियट के पहले पच्चीस मिनट फिर से देखा ... कुछ वाक्य सबके मन में घर कर गए हैं, उन्हें सुनते-देखते हुए, कुछ नए संदर्भ उससे जोड़े गए ... इसलिए यह पोस्ट लिख रहा हूँ !!!

वायरस के घोसले में आज़ाद पंछी घुस आया था

दुनिया के तौर तरीकों को कदम कदम पर चैलेंज करता था

आसान भाषा में नहीं कह सकते, थोड़ी देर पहले कोशिश की थी ...

ये सभी को मालूम वाक्य सुनते हुए महसूस हुआ कि ...

I am an idiot

और फिर एक बार लगा कि ... I am Happy that I am an idiot

यह पोस्ट किसी को self praise (स्वस्तुति) लग रही होगी, इसलिए अगली पोस्ट उन्होंने नहीं पढ़ी तो उन्होंने कुछ मिस कर दिया ऐसा निश्चित रूप से होगा! खैर!!

पिछले अनेक वर्षों में आयुर्वेद के क्षेत्र की ...

अनेक रूढ़ परंपराओं, स्वीकृत सिद्धांतों, श्रद्धेय बातों को; तर्क और बुद्धि के बल पर, मैं लगातार चैलेंज करता आया हूँ!

इस वजह से अनेक लोगों की शत्रुता /+ नाराज़गी स्वीकार की!

संहिता आप्त प्रमाण (प्रामाणिक ग्रन्थ) के विषय में कट्टर निष्ठा होते हुए भी, प्रमेह मतलब डायबिटीस नहीं... इस विधान का पता लगाते समय, प्रमेह का सामान्य लक्षण, "प्रभूत मूत्रता" (अधिक मात्रा में पेशाब होना) को मापना या निर्धारित करना संभव नहीं है, क्योंकि प्राकृत मात्रा (सामान्य मात्रा) में मूत्र कितना होता है, यही संहिता ग्रंथों में लिखा नहीं है, कि जिसकी तुलना में "प्रभूत मूत्रता" ऐसा निदान किया जा सके ...

इसलिए "डायबिटीस" को समझने के लिए, इसके लिए "रसरक्तगत क्लेद" (रस और रक्त धातु में अत्यधिक नमी/चिपचिपापन) यह संकल्पना और केवल थियोरेटिकल संकल्पना न रखकर, "उसके लिए", "वचाहरिद्रादि" यह, "पहले कभी भी, किसी ने भी, न इस्तेमाल की हुई" औषधि, असल में पेशेंट पर पहले चूर्ण स्वरूप में, बाद में टैबलेट स्वरूप में ... और अब पिछले अनेक वर्षों से "सप्तधा बलाधान" इस संकल्पना के अनुसार टैबलेट स्वरूप में इस्तेमाल कर रहा हूँ !

कल रविवार के दिन पुणे की ओपीडी में, एक तरुण महिला वैद्य आईं और उन्होंने बताया कि, "मुझे वचाहरिद्रादि टैबलेट चाहिए, मैं पहले भी वचाहरिद्रादि उपयोग कर रही थी पर वह वपुर्सनु या Fart Qualey फ़ार्मेसी का उपयोग कर रही थी!"

(👆🏼इस संवाद में फार्मेसियों के मूल नाम बदल दिए गए हैं। बदले गए नाम काल्पनिक हैं। ऐसे नाम वाली फार्मेसियाँ अस्तित्व में नहीं हैं। उन नामों का वास्तविकता से कोई संबंध नहीं है। यदि वे ऐसे प्रतीत होते हैं, तो इसे एक संयोग माना जाना चाहिए।)

यह सुनकर मुझे आनंद भी हुआ और हँसी भी आई !!!

When we imitate, we honor the invisible effort behind the original mastery!

उनके साथ वचाहरिद्रादि, डायबिटीस और मैं = MhetreAyurveda फ़ार्मेसी जो तैयार कर रही है, उन कल्पशेखर भूनिंबादि, वेदनाशामक दुरालभादि, स्थौल्यहर त्रिफळाअभयादि गृध्रसीनाशक यष्टी लाक्षा द्रुतविलंबितगो मुस्तादि गण ऐसी अन्य कुछ टैबलेट्स और उनके बारे में उनके शंकाओं को लेकर कुछ देर चर्चा होने के बाद, वह चली गईं।

रविवार की अगली शाम की पूरी ओपीडी खत्म होने के बाद, देर रात बस से नाशिक वापस आते समय "आनंद और हँसी" ऐसी दोनों भावनाएँ बार-बार मन में आ रही थीं कि ...

थ्री इडियट में जिस तरह, अनेक जगह पर स्थापित विचारों से अलग विचार + अलग कृति, रैंचो करता है, व्यवहार practice में लाता है ...

वैसे अपने जीवन में हम म्हेत्रेआयुर्वेद MhetreAyurveda भी आयुर्वेद के क्षेत्र में कुछ बातों में कर पाए, इसका संतोष हुआ!

... और वह बुद्धि, वह सामर्थ्य देने वाले, भगवान, माता-पिता और गुरुओं का और चरक, सुश्रुत, वाग्भट का ऋण, स्मरण करके मन ही मन मैंने उन्हें बार-बार नमस्कार किया 🙏🏼🙏🏼🙏🏼

वचाहरिद्रादि यह गण (समूह) सुश्रुत में सूत्र स्थान के 38वें अध्याय में अष्टांगहृदयकार वाग्भट से भी कई सदियों पहले लिखा गया है ...

वह गद्य में लिखा हुआ वचाहरिद्रादि गण वाग्भट ने, श्लोक में, पद्य में, दरअसल काव्य में निबद्ध किया, इसीलिए मैं वचाहरिद्रादि वाग्भट से इस्तेमाल करता हूँ, ऐसा कहता हूँ!!!

मेरे पहले वचाहरिद्रादि, कई सदियों से अस्तित्व में था ही! पर असल में वचाहरिद्रादि गण यह एक रोग की औषधि के रूप में, एक अवस्था की औषधि के रूप में, रसरक्तगत क्लेद इस आयुर्वेदीय मूलभूत संकल्पना पर आधारित निदान की औषधि के रूप में, म्हेत्रेआयुर्वेद MHETREAYURVEDA ने पहल करने के कारण से, व्यवहार में, कई वैद्यों (डॉक्टरों) के इस्तेमाल में आया ... इसका बहुत आनंद है !!!

वचाहरिद्रादि गण यह संहिताकारों = चरक, सुश्रुत, वाग्भट की देन है! हाँ, वचाहरिद्रादि गण चरक में भी है!!!

... तो वह वचाहरिद्रादि गण यह मेरा पेटेंट, मेरा स्वामित्व, मेरी मालकी, मेरा संशोधन/ इन्वेंशन/ डिस्कवरी ऐसा कुछ भी नहीं है ... लेकिन सदियों से ग्रंथों में लिखा हुआ यह योग (फ़ॉर्मूला), प्रत्यक्ष व्यवहार में ... मेरे साथ = म्हेत्रेआयुर्वेद MhetreAyurveda इनके साथ ही, जिन अनेक सन्मित्र (अच्छे दोस्त) और तरुण वैद्यों ने वचाहरिद्रादि सप्तधाबलाधान इस संकल्पना के अनुसार म्हेत्रेआयुर्वेद MHETREAYURVEDA ने तैयार की हुई "लाखों" टैबलेट इस्तेमाल करके, वह केवल डायबिटीस ही नहीं बल्कि ... पीसीओडी थायरॉईड सर्दी स्थौल्य कर्णरोग शिरोरोग नेत्ररोग बालरोग त्वचारोग ऐसे कितने बड़े स्पेक्ट्रम में, जहाँ-जहाँ पृथ्वी जल क्लेद बढ़ा हुआ है, ऐसे सभी संतर्पण जन्य विकारों (over-nourishment-induced diseases) की एक बॉस BOSS औषधि इस अर्थ से "वचाहरिद्रादि" यह, अब केवल महाराष्ट्र में ही नहीं बल्कि, पूरे भारतभर में स्थापित हो गया है, इसका मुझे साभिमान (गर्व के साथ) आनंद है !!!

किसी चीज़ की जब नक़ल /कॉपी /इमिटेशन होती है, तब वह चीज़ निश्चित रूप से सामर्थ्यवान पोटेंशियल वाली, सिद्ध सफलता देने वाली, ऐसी होती है, यह निश्चित है!

"Imitation is the sincerest form of flattery that mediocrity can pay to greatness". Oscar Wilde

पर वह इमिटेशन कॉपी नक़ल ऐसे लोगों ने करनी चाहिए कि जिन्होंने मेरे पीजी एन्ट्रन्स क्लास के पहले बैच के सिलेक्ट हुए विद्यार्थियों का उन्होंने आयोजित किये गए सार्वजनिक कार्यक्रम में कौतुक (प्रशंसा) करने से मना कर दिया था और कुछ ऐसे लोग कि जो रसशास्त्र को समर्पित हैं, रसशास्त्र जिनका जीव की प्राण है (सबसे प्रिय है) ऐसे लोग वचाहरिद्रादि यह औषधि निर्माण कर रहे हैं, इसकी हँसी भी आई और बहुत बहुत आनंद भी हुआ!!! सभी आनंद सात्विक (पवित्र) ही होने चाहिए ऐसा कुछ नहीं है, कुछ आनंद राजस और तामस (Passionate and Ignorant) ऐसे भी होते हैं और मैं कोई संत नहीं हूँ, मैं भी त्रिगुणों से बाधित ऐसा सामान्य इंसान ही हूँ और कुछ भी कभी भी न भूलने वाला इंसान हूँ!!!

1956 से 1999 इतने लंबे काल में, भारत में पीजी एन्ट्रन्स एग्ज़ाम होती थीं, पर इस एग्ज़ाम के लिए प्रिपरेशन कोर्स = कोचिंग क्लास हो सकता है, ऐसी पायोनियर युनिक इनोव्हेटिव्ह संकल्पना (अग्रणी, अद्वितीय, नवीन संकल्पना) 1999 में म्हेत्रेआयुर्वेद MHETREAYURVEDA ने असल में लाई ... और आगे लगातार 16 वर्ष, वह संकल्पना तूफ़ान लोकप्रिय करके सफलतापूर्वक, ऑफलाईन = इन हॉल ट्रेनिंग इस प्रकार, पुणे मुंबई कोल्हापूर नाशिक, ऐसे चार शहरों में ... खुद व्यक्तिगत रूप से अकेले, 2016 तक चलाई! उसमें से साढ़े चार सौ (450+) से अधिक स्टूडेंट्स भारतभर के विविध पीजी सेंटर पर सिलेक्ट हुए!! उनका जीवन बदल गया !!! आज भारत के लगभग सभी पुराने नए आयुर्वेद कॉलेज में, म्हेत्रेआयुर्वेद MHETREAYURVEDA के स्टूडेंट, प्रोफेसर एचओडी या प्रिंसिपल ऐसे किसी न किसी सम्माननीय पद पर विराजमान हैं।

1999 में PG CET एन्ट्रन्स क्लासेस शुरू करने के बाद, उसका इमिटेशन कॉपी नक़ल यह 2003 से अन्य कुछ जगह पर शुरू हुआ ... इसका ही मतलब म्हेत्रेआयुर्वेद MhetreAyurveda के उस PG एन्ट्रन्स क्लास कोचिंग क्लास इस संकल्पना में उतना सामर्थ्य पोटेंशियल निश्चित रूप से था!

ठीक उसी तरह वचाहरिद्रादि यह गण हज़ार से अधिक (1000+) वर्षों से संहिताओं में लिखा हुआ है, पर उसे "असल में, व्यवहार में लाने, स्थापित करने, लोकप्रिय करने का काम" म्हेत्रेआयुर्वेद MhetreAyurveda ने किया और अब रविवार को मुझे मिलने आईं वह आयुर्वेद प्रैक्टिशनर वैद्या (डॉक्टर) को, वचाहरिद्रादि गण अन्य फ़ार्मेसी में भी उपलब्ध होता है, यह सुनने के बाद, उसका इमिटेशन हो रहा है, कॉपी हो रही है, नक़ल हो रही है, यह ध्यान में आया !!!

निश्चित रूप से वचाहरिद्रादि गण तैयार करने वाली इन सभी आयुर्वेद की अन्य फ़ार्मेसी, अन्य किचन फ़ार्मेसी, अन्य वैद्यों को मेरी शुभकामनाएँ और अभिनंदन ... कि उन्होंने वचाहरिद्रादि यह एक अत्यंत सामर्थ्यवान अच्छी औषधि, मैं = MhetreAyurveda जहाँ तक पहुँच नहीं सकता, वहाँ तक पहुँचाने के लिए, पहल की और वचाहरिद्रादि इस अत्यंत सामर्थ्यवान औषधि का अपनी प्रोडक्ट लिस्ट में स्वीकार और समावेश किया और उसका वितरण करके अनेक वैद्यों और अनेक मरीज़ों को उसका लाभ पहुँचाया।

ज्योत से ज्योत जगाते चलो... ज्ञान की गंगा बहाते चलो!!!

जैसे म्हेत्रेआयुर्वेद MHETREAYURVEDA ने वचाहरिद्रादि यह गण आज के आयुर्वेद क्षेत्र के क्लिनिक क्लिनिकल प्रैक्टिस के व्यवहार में स्थापित किया, वैसे ही अन्य 22 कल्प (फ़ॉर्मूले) भी संकल्पित करके उन्हें सप्तधा बलाधान टैबलेट इस स्वरूप में वैद्यों को इस्तेमाल करने के लिए उपलब्ध किया है। उन्हें भी अन्य फ़ार्मेसियों को तैयार करना शुरू करना चाहिए ताकि उन कल्पों का लाभ भी, जहाँ तक म्हेत्रेआयुर्वेद MHETREAYURVEDA नहीं पहुँच सकता, ऐसे वैद्यों और पेशेंटों को हो सके!!! जिसमें कल्पशेखर भूनिंबादि, स्थौल्यहर आद्य कल्प त्रिफळाअभयादि, वेदनाशामक दुरालाभादि, वासागुडूच्यादि, गृध्रसीनाशक, द्रुतविलंबितगो, यष्टी लाक्षा ऐसे अनेक कल्पों का (इन सभी कल्पों = औषधियों = सप्तधाबलाधान टैबलेट्स की जानकारी विषयक लिंक, लेख के अंत में या कमेंट्स में दी गई हैं। अन्यथा जिन्हें ये लिंक चाहिए, उन्होंने "रेंचो rancho" ऐसा 9422016871 पर व्हाट्सअप करें) ... और विशेष रूप से "क्षीरपाक शर्करा ग्रैन्युल्स" इसमें यष्टी काश्मरी, यष्टी गुडूची, लशुन आर्द्रक, शतावरी गोक्षुर,शालिपर्णी ऐसे संहितोक्त कल्पों (शास्त्रों में वर्णित फ़ॉर्मूलों) का समावेश है।

स्थापित विचारों को चैलेंज करना और नए विचारों की बुआई करना, इस दृष्टि से म्हेत्रेआयुर्वेद MhetreAyurveda काम करते हैं, इसीलिए जैसे ऐसी अनेक कल्पनाओं, औषधियों, सप्तधाबलाधान टैबलेट्स का सकारात्मक योगदान, उन्होंने आयुर्वेद क्षेत्र में दिया है ...

https://mhetreayurved.blogspot.com/2025/03/blog-post_24.html

वैसे ही ... दोष अस्तित्व में नहीं होते = शून्य दोष, रस धातु अस्तित्व में नहीं होता है, धातु छह ही होते हैं, महाभूत चार ही होते हैं, मल दो ही होते हैं, षट् क्रिया काल नहीं होते, ज्वरपंचक कषाय = धातुपाचक यह अशास्त्रीय है, मन मर्म ओज आत्मा कला इनका प्रत्यक्ष व्यवहार में काड़ीमात्र उपयोग (ज़रा भी उपयोग) नहीं होता, रसशास्त्र नाड़ी परीक्षा योग इनका आयुर्वेद से कोई भी संबंध नहीं है ... ऐसे कितने ही प्रकार से ... आयुर्वेद के तौर तरीकों को कदम कदम पर चैलेंज करना ... आयुर्वेद के घोसले में एक आज़ाद पंछी का घुस आना ... यह रैंचो से साम्य बताने वाली, इडियटपन की अनोखी विलक्षणता म्हेत्रेआयुर्वेद MHETREAYURVEDA के अंदर है, इसका आनंद और अभिमान है।

https://mhetreayurved.blogspot.com/2023/11/blog-post.html

An innovative, Unique, Pioneer, Never before, wonderful, outstanding contribution to Ayurveda Fraternity by MhetreAyurveda

👇🏼

✍🏼

The BOSS !! VachaaHaridraadi Gana 7dha Balaadhaana Tablets

✨✨✨

Articles about a few medicines that we manufacture

👇🏼

पूर्वप्रकाशित

अन्य लेखों की

ऑनलाईन लिंक👇🏼

✍🏼

कल्प'शेखर' भूनिंबादि एवं शाखाकोष्ठगति, छर्दि वेग रोध तथा ॲलर्जी

👇🏼

https://mhetreayurved.blogspot.com/2023/12/blog-post.html

✍🏼

वेदनाशामक आयुर्वेदीय पेन रिलिव्हर टॅबलेट : झटपट रिझल्ट, इन्स्टंट परिणाम

👇🏼

https://mhetreayurved.blogspot.com/2023/10/blog-post.html

✍🏼

स्थौल्यहर आद्ययोग : यही स्थूलस्य भेषजम् : त्रिफळा अभया मुस्ता गुडूची

👇🏼

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/06/blog-post.html

✍🏼

क्षीरपाक बनाने की विधि से छुटकारा, अगर शर्करा कल्प को स्वीकारा

👇🏼

https://mhetreayurved.blogspot.com/2023/11/blog-post_25.html

✍🏼

ऑलिगो एस्थिनो स्पर्मिया oligo astheno spermia और द्रुत विलंबित गो सप्तधा बलाधान टॅबलेट

👇🏼

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/06/oligo-astheno-spermia.html

गंधक रसायन व्हेरिफिकेशन & व्हॅलिडेशन

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/11/blog-post.html

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/10/fast-and-distant-mobility.html

द्रुतविलम्बितगो = शीघ्रगती से और लंबी दूरी तक जाने की क्षमता = Fast and Distant mobility!

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/10/blog-post_19.html

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/10/

मुस्तादि गण : स्त्री विशिष्ट विकारोमे उपयोगी अत्यंत वीर्यवान कल्प!

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/09/x.html

सुश्रुतोक्त विषमज्वर कषायपंचक (धातुपाचक X) और पंच कफस्थान : सुनिश्चित संबंध

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/08/blog-post.html

मार्केट में उपलब्ध काढा कषाय!? ... क्वाथ? या आसव/अरिष्ट??

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/07/blog-post_6.html

यकृत औष्ण्य : एक बहुपयोगी परीक्षण तथा वासागुडूच्यादि एवं भूनिंबादि

https://mhetreayurved.blogspot.com/2025/02/blog-post_11.html

केश पतन पालित्य: निदान चिकित्सा दिग्दर्शन तथा उपयुक्त औषधी कल्प विकल्प

https://mhetreayurved.blogspot.com/2025/02/blog-post_20.html

https://mhetreayurved.blogspot.com/2025/02/blog-post_27.html

सूतशेखर : वास्तविक मूल्यांकन

https://mhetreayurved.blogspot.com/2025/02/blog-post_28.html

https://mhetreayurved.blogspot.com/2025/03/mhetreayurveda.html

आरोग्यवर्धिनी : एक आय ओपनर 👀 ॲनालिसिस तथा एक सशक्त 💪🏼 विकल्प

https://mhetreayurved.blogspot.com/2025/03/blog-post_12.html

https://mhetreayurved.blogspot.com/2025/11/height-growth-bone-degenerative.html

https://mhetreayurved.blogspot.com/2025/11/degenerative-bone-disease-rasonalashuna.html

https://mhetreayurved.blogspot.com/2025/11/l5-s1-degeneration.html

https://mhetreayurved.blogspot.com/2025/03/blog-post_12.html

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/07/blog-post.html

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/07/blog-post_6.html

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/09/blog-post_27.html

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/10/blog-post_19.html

✨✨✨

Articles about a few medicines that we, MhetreAyurveda म्हेत्रेआयुर्वेद, manufacture ...

👇🏼

पूर्वप्रकाशित

अन्य लेखों की

ऑनलाईन लिंक👇🏼

✍🏼

All articles on our MhetreAyurveda blog

👇🏼

https://mhetreayurved.blogspot.com/

www.MhetreAyurved.blogspot.com

वैद्य हृषीकेश म्हेत्रे

आयुर्वेद क्लिनिक्स @ पुणे & नाशिक

9422016871

www.YouTube.com/MhetreAyurved/

www.MhetreAyurveda.com

वैद्य हृषीकेश म्हेत्रे

आयुर्वेद क्लिनिक्स @ पुणे & नाशिक

9422016871

www.YouTube.com/MhetreAyurved/

www.MhetreAyurveda.com

मराठी : 3 इडियट्स, इमिटेशन नक्कल कॉपी & वचाहरिद्रादि !

3 इडियट्स, इमिटेशन नक्कल कॉपी & वचाहरिद्रादि !

Picture credit Google Gemini AI

Public memory is short lived, but truth and history are forever!

रविवारच्या दिवसभराच्या पुण्यातल्या ओपीडी नंतर, सोमवारी नाशिक मध्ये घरी पूर्ण दिवस विश्रांती घेत असताना, सहज म्हणून स्मार्ट टीव्ही वरती रिमोट फिरवले तर समोर थ्री इडियट चे पोस्टर दिसलं ... क्लिक केलं आणि अनेक वेळा पाहिलेला थ्री इडियट पहिली पंचवीस मिनिटं पुन्हा पाहिला ... काही वाक्यं सर्वांच्या मनात घर करून बसलेली आहेत, ती ऐकताना पाहताना , काही नवे संदर्भ त्याच्याशी जोडले गेले ... म्हणून ही पोस्ट लिहीत आहे !!!

व्हायरस के घोसले मे आझाद पंछी घुस आया था

दुनिया के तौर तरीकों कदम कदम पर चॅलेंज करता था

आसान भाषा मे नही कह सकते, थोडी देर पहले कोशिश की थी ...

ही सगळ्यांना माहीत असलेली वाक्य ऐकताना जाणवलं की ...

I am an idiot

आणि पुन्हा एकदा वाटलं की ...

I am Happy that I am an idiot

ही पोस्ट कुणाला self praise स्वस्तुती वाटत असेल, त्यामुळे पुढची पोस्ट त्यांनी नाही वाचली, तर त्यांनी काहीतरी मिस केलं, असं निश्चितपणे होईल! असो!!

गेल्या अनेक वर्षात आयुर्वेदाच्या क्षेत्रातल्या ...

अनेक रूढ परंपरा, स्वीकृत सिद्धांत, श्रद्धेय बाबी यांना;

तर्क आणि बुद्धी यांच्या जोरावर, मी सातत्याने चॅलेंज करत आलोय!

त्यामुळे अनेक जणांचं शत्रुत्व /+ नाराजी पत्करली!

संहिता आप्त प्रमाण याविषयी कट्टरनिष्ठा असून सुद्धा, प्रमेह म्हणजे डायबिटीस नाही... या विधानाचा मागोवा घेताना, प्रमेहातील सामान्य लक्षण , "प्रभूत मूत्रता" हे मोजणं किंवा निर्धारित करणे शक्य नाही, कारण प्राकृत मात्रा (नॉर्मल क्वांटिटी) मूत्र किती असतं, हेच संहिता ग्रंथात लिहिलेले नाही, की ज्याच्या तुलनेत "प्रभूत मूत्रता" असं निदान करता यावं ...

त्यामुळे "डायबिटीस" ला समजून घेणे, यासाठी "रसरक्तगत क्लेद" ही संकल्पना आणि नुसती थेरॉटिकल संकल्पना न मांडता, "त्याच्यासाठी", "वचाहरिद्रादि" हे, "पूर्वी कधीही, कोणीही, न वापरलेलं" औषध, प्रत्यक्षात पेशंट वरती आधी चूर्ण स्वरूपात, नंतर टॅबलेट स्वरूपात ... आणि आता गेली अनेक वर्ष *"सप्तधा बलाधान"*या संकल्पनेनुसार टॅबलेट स्वरूपात वापरत आहे !

काल रविवारच्या दिवशी पुण्याच्या ओपीडी मध्ये, एक तरुण महिला वैद्य आल्या आणि त्यांनी सांगितलं की, "मला MhetreAyurveda च्या वचाहरिद्रादि टॅबलेट हव्या आहेत, मी पूर्वी पण वचाहरिद्रादि वापरत होते पण ते वपुर्सनु किंवा Fart Qualey फार्मसीचा वापरत होते!" ... (या संवादातील फार्मसींची मूळ नावे बदललेली आहेत. बदललेली नावे काल्पनिक आहेत. अशा नावाच्या फार्मसी अस्तित्वात नाहीत. त्या नावांचा प्रत्यक्षात वस्तुस्थितीशी काहीही संबंध नाही. तसा तो आढळल्यास केवळ योगायोग समजावा)

ते ऐकून मला आनंदही झाला आणि हसूही आलं !!!

When we imitate,

we honor the invisible effort

behind the original mastery!

त्यांच्याशी वचाहरिद्रादि, डायबिटीस आणि मी (= MhetreAyurveda फार्मसी) तयार करत असलेल्या, कल्पशेखर भूनिंबादि, वेदनाशामक दुरालभादि, स्थौल्यहर त्रिफळाअभयादि गृध्रसीनाशक , यष्टी लाक्षा , द्रुतविलंबितगो , मुस्तादि गण अशा अन्य काही टॅबलेट आणि त्यांच्या त्याविषयीच्या शंका, याबाबत काही वेळ चर्चा झाल्यानंतर, त्या गेल्या.

रविवारची पुढची सायंकाळची सर्व ओपीडी पूर्ण झाल्यानंतर, रात्री उशिरा बसने नाशिकला परत येत असताना "आनंद आणि हसू" अशा दोन्ही भावना पुन्हा पुन्हा मनात येत होत्या की ...

थ्री इडियट मध्ये ज्याप्रमाणे, अनेक ठिकाणी प्रस्थापित विचारांपेक्षा वेगळा विचार + वेगळी कृती, रॅन्चो करतो, प्रत्यक्षात आणतो ...

तसं आपल्या आयुष्यात आपणही आयुर्वेदाच्या क्षेत्रात काही बाबतीत करू शकलो याचं समाधान वाटलं!

... आणि ती बुद्धी, ते सामर्थ्य देणाऱ्या, भगवंताचं आई-वडिलांचं आणि गुरूंचं आणि चरक सुश्रुत वाग्भटांचं ऋण, स्मरण करून मनोमन मी त्यांना पुन्हा पुन्हा नमस्कार केला🙏🏼🙏🏼🙏🏼

वचाहरिद्रादि हा गण सुश्रुतामध्ये सूत्र स्थानामध्ये 38 व्या अध्यायात अष्टांगहृदयकार वाग्भटाच्याही कितीतरी शतकं आधी लिहिला गेला आहे ...

तो गद्यात असलेला वचाहरिद्रादि गण वाग्भटाने, श्लोकात पद्यात खरंतर काव्यात निबद्ध केला, म्हणून मी वचाहरिद्रादि वाग्भटातून वापरतो, असं म्हणतो!!!

माझ्या आधी वचाहरिद्रादि, कितीतरी शतकं अस्तित्वात होताच! पण प्रत्यक्षात वचाहरिद्रादि गण हा एका रोगाचे औषध म्हणून, एका अवस्थेचे औषध म्हणून, रस रक्त गत क्लेद या आयुर्वेदीय मूलभूत संकल्पनेवर आधारलेल्या निदानाचं औषध म्हणून, प्रत्यक्षात, व्यवहारात, कित्येक वैद्यांच्या वापरात आला ... याचा खूप आनंद आहे !!!

वचाहरिद्रादि गण ही संहिताकारांची = चरकाची, सुश्रुताची वाग्भटाची देणगी आहे! हो, वचादि गण चरकात सुद्धा आहे!!!

...तर तो वचाहरिद्रादि गण हे काय माझं पेटंट, माझं स्वामित्व, माझी मालकी, माझं संशोधन/ इन्वेंशन/ डिस्कवरी असं काहीही नाही ... पण शतकानुशतकं ग्रंथात लिहिलेला हा योग, प्रत्यक्ष व्यवहारात ... माझ्यासोबत = म्हेत्रेआयुर्वेद MhetreAyurveda यांच्या सोबतच, ज्या अनेक सन्मित्र आणि तरुण वैद्यांनी वचाहरिद्रादि सप्तधाबलाधान या संकल्पनेनुसार म्हेत्रेआयुर्वेद MHETREAYURVEDA यांनी तयार केलेल्या "लाखो" टॅबलेट वापरून, तो केवळ डायबिटीसच नव्हे तर ... पीसीओडी थायरॉईड सर्दी स्थौल्य कर्णरोग शिरोरोग नेत्ररोग बालरोग त्वचारोग अशा केवढ्या तरी मोठ्या स्पेक्ट्रम मध्ये, जिथे जिथे पृथ्वी जल क्लेद वाढलेला आहे, अशा सर्व संतर्पण जन्य विकारांचं एक बॉस BOSS औषध या अर्थी *"वचाहरिद्रादि"* हा, आता केवळ महाराष्ट्रातच नव्हे तर, संपूर्ण भारतभरात प्रस्थापित झालेला आहे, याचा मला साभिमान आनंद आहे !!!

एखाद्या गोष्टीची जेव्हा नक्कल /कॉपी /इमिटेशन होते, तेव्हा ती गोष्ट निश्चितपणे सामर्थ्यवान पोटेन्शिअल असणारी, सिद्ध यश देणारी, अशी असते, हे निश्चित!

"Imitation is the sincerest form of flattery that mediocrity can pay to greatness". Oscar Wilde

पण ते इमिटेशन कॉपी नक्कल ही अशा लोकांनी करावी की ज्यांनी माझ्या पीजी एन्ट्रन्स क्लासच्या पहिल्या बॅचच्या सिलेक्ट झालेल्या विद्यार्थ्यांचं त्यांनी आयोजित केलेल्या सार्वजनिक कार्यक्रमात कौतुक करायला नकार दिला होता आणि काही अशी लोक की जे रसशास्त्राला समर्पित आहेत रसशास्त्र हा ज्यांचा जीव की प्राण आहे असे लोक वचाहरिद्रादि हे औषध निर्माण करत आहेत, याचं हसूही आलं आणि खूप खूप आनंदही झाला!!! सगळे आनंद सात्विकच असावेत, असे काही नाही !! काही आनंद राजस आणि तामस असे सुद्धा असतात ... आणि मी काही संत नाही !!! मी ही त्रिगुणांनी बाधित असा सर्वसामान्य माणूसच आहे आणि काहीही कधीही न विसरणारा माणूस आहे!!!

1956 ते 1999 एवढ्या प्रदीर्घ काळामध्ये, भारतात पीजी एन्ट्रन्स एक्झाम होत असत, पण या एक्झाम साठी प्रिपरेशन कोर्स = कोचिंग क्लास असू शकतो, अशी पायोनियर युनिक इनोव्हेटिव्ह संकल्पना 1999 ला म्हेत्रेआयुर्वेद MHETREAYURVEDA यांनी प्रत्यक्षात आणली ... आणि पुढे सलग 16 वर्षे, ती संकल्पना तुफान लोकप्रिय करून यशस्वीपणे, ऑफलाईन = इन हॉल ट्रेनिंग अशा प्रकारे, पुणे मुंबई कोल्हापूर नाशिक, अशा चार 4

शहरात ... स्वतः वैयक्तिक एक हाती, 2016 पर्यंत चालवली! त्यातून साडेचारशे (450+) पेक्षा अधिक स्टुडंट्स भारतभरातील विविध पीजी सेंटरला सिलेक्ट झाले!! त्यांचं आयुष्य बदललं !!! आज भारतातल्या बहुधा सर्वच जुन्या नव्या आयुर्वेद कॉलेज मध्ये, म्हेत्रेआयुर्वेद MHETREAYURVEDA यांचे स्टुडन्ट , प्रोफेसर एचओडी किंवा प्रिन्सिपल अशा कुठल्या ना कुठल्या सन्माननीय पदावर विराजमान आहेत.

1999 ला PG CET एन्ट्रन्स क्लासेस सुरू केल्यानंतर, त्याचं इमिटेशन कॉपी नक्कल हे 2003 पासून अन्य काही ठिकाणी सुरू झालं ... याचाच अर्थ म्हेत्रेआयुर्वेद MhetreAyurveda यांच्या त्या PG एन्ट्रन्स क्लास कोचिंग क्लास या संकल्पनेमध्ये तेवढे सामर्थ्य पोटेन्शिअल निश्चितपणे होतं!

त्याच पद्धतीने वचाहरिद्रादि हा गण सहस्राधिक (1000+) वर्षापासून संहितांमध्ये लिहिलेला आहे, पण तो "प्रत्यक्षात , व्यवहारात आणण्याचं , रुजवण्याचं , प्रस्थापित करण्याचं , लोकप्रिय करण्याचं काम म्हेत्रेआयुर्वेद MhetreAyurveda यांनी केलं आणि आता रविवारी मला भेटण्यासाठी आलेल्या त्या आयुर्वेद प्रॅक्टिशनर वैद्यांना, वचाहरिद्रादि गण अन्य फार्मसी मध्ये सुद्धा उपलब्ध होतो, हे ऐकल्यानंतर, त्याचं इमिटेशन होत आहे, कॉपी होते आहे, नक्कल होते आहे, हे लक्षात आलं !!!

अर्थातच वचाहरिद्रादि गण तयार करणाऱ्या या सर्व आयुर्वेदाच्या अन्य फार्मसी, अन्य किचन फार्मसी, अन्य वैद्यांना माझ्या शुभेच्छा आणि अभिनंदन ... की त्यांनी वचाहरिद्रादि हे एक अत्यंत सामर्थ्यवान चांगले औषध, मी = MhetreAyurveda जिथे पर्यंत पोहोचू शकत नाही , तिथेपर्यंत पोहोचवण्यासाठी, पुढाकार घेतला आणि वचाहरिद्रादी या अत्यंत सामर्थ्यवान औषधाचा त्यांच्या प्रॉडक्ट लिस्ट मध्ये स्वीकार आणि समावेश केला आणि त्याचं वितरण करून अनेक वैद्य आणि अनेक रुग्ण यांना त्याचा लाभ करून दिला.

🪔ज्योत से ज्योत 🪔जगाते चलो...

ज्ञान 📖 की गंगा बहाते चलो!!!

जसे म्हेत्रेआयुर्वेद MHETREAYURVEDA यांनी वचाहरिद्रादि हा गण आजच्या आयुर्वेद क्षेत्राच्या क्लिनिक क्लिनिकल प्रॅक्टिस च्या व्यवहारात प्रस्थापित केला, तसेच अन्य *22 कल्पही* संकल्पित करून ते *सप्तधा बलाधान टॅबलेट* या स्वरूपात वैद्यांना वापरण्यासाठी उपलब्ध केले आहेत. तेही अन्य फार्मसींनी तयार करण्यास आरंभ करावा म्हणजे त्याही कल्पांचा लाभ , जिथंपर्यंत म्हेत्रेआयुर्वेद MHETREAYURVEDA पोहोचू शकत नाही, अशा वैद्य आणि पेशंट यांना होऊ शकेल!!! ज्यामध्ये कल्पशेखर भूनिंबादि, स्थौल्यहर आद्य कल्प त्रिफळाअभयादि, वेदनाशामक दुरालाभादि, वासागुडूच्यादि, गृध्रसीनाशक, द्रुतविलंबितगो, यष्टी लाक्षा अशा अनेक कल्पांचा (या सर्व कल्पांच्या = औषधांच्या = सप्तधाबलाधान टॅबलेट्सच्या माहिती विषयक लिंक, लेखाच्या शेवटी किंवा कॉमेंट्स मध्ये दिले आहेत. अन्यथा ज्यांना या लिंक हव्या आहेत, त्यांनी "रँचो rancho" असे 9422016871 वर व्हाट्सअप करावे) ... आणि विशेष म्हणजे *"क्षीरपाक शर्करा ग्रॅन्युल्स"* यामध्ये यष्टी काश्मरी, यष्टी गुडूची, लशुन आर्द्रक, शतावरी गोक्षुर,शालिपर्णी अशा संहितोक्त कल्पांचा समावेश आहे.

प्रस्थापित विचारांना चॅलेंज करणं आणि नवीन विचारांची पेरणी करणे,

https://mhetreayurved.blogspot.com/2025/03/blog-post_24.html

या दृष्टीने म्हेत्रेआयुर्वेद MhetreAyurveda काम करत असतात, म्हणूनच जसं अशा अनेक कल्पनांचं औषधांचं सप्तधाबलाधान टॅबलेट्सचं सकारात्मक योगदान, त्यांनी आयुर्वेद क्षेत्रात दिलेले आहे ...

तसंच ... दोष अस्तित्वात नसतात = शून्य दोष, रस धातु अस्तित्वात नसतो, धातू सहाच असतात, महाभूते चारच असतात, मल दोनच असतात, षट् क्रिया काल नसतात, ज्वरपंचक कषाय = धातुपाचक हे अशास्त्रीय आहे, मन मर्म ओज आत्मा कला यांचा प्रत्यक्ष व्यवहारात काडीमात्र उपयोग नसतो, रसशास्त्र नाडी परीक्षा योग यांचा आयुर्वेदाशी काहीही संबंध नाही ...

👆🏼

असे कितीतरी प्रकारे ... आयुर्वेद के तौर तरीकों को कदम कदम पर चॅलेंज करना ... आयुर्वेद के घोसले मे एक आजाद पंछी का घुस आना ... ही रँचोशी साम्य सांगणारी, इडियटपणाची वेगळीकता विलक्षणता म्हेत्रेआयुर्वेद MHETREAYURVEDA यांच्यामध्ये आहे, याचा आनंद व अभिमान आहे

https://mhetreayurved.blogspot.com/2023/11/blog-post.html

An innovative, Unique, Pioneer, Never before, wonderful, outstanding contribution to Ayurveda Fraternity by MhetreAyurveda

👇🏼

✍🏼

The BOSS !! VachaaHaridraadi Gana 7dha Balaadhaana Tablets

✨✨✨

Articles about a few medicines that we manufacture

👇🏼

पूर्वप्रकाशित

अन्य लेखों की

ऑनलाईन लिंक👇🏼

✍🏼

कल्प'शेखर' भूनिंबादि एवं शाखाकोष्ठगति, छर्दि वेग रोध तथा ॲलर्जी

👇🏼

https://mhetreayurved.blogspot.com/2023/12/blog-post.html

✍🏼

वेदनाशामक आयुर्वेदीय पेन रिलिव्हर टॅबलेट : झटपट रिझल्ट, इन्स्टंट परिणाम

👇🏼

https://mhetreayurved.blogspot.com/2023/10/blog-post.html

✍🏼

स्थौल्यहर आद्ययोग : यही स्थूलस्य भेषजम् : त्रिफळा अभया मुस्ता गुडूची

👇🏼

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/06/blog-post.html

✍🏼

क्षीरपाक बनाने की विधि से छुटकारा, अगर शर्करा कल्प को स्वीकारा

👇🏼

https://mhetreayurved.blogspot.com/2023/11/blog-post_25.html

✍🏼

ऑलिगो एस्थिनो स्पर्मिया oligo astheno spermia और द्रुत विलंबित गो सप्तधा बलाधान टॅबलेट

👇🏼

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/06/oligo-astheno-spermia.html

गंधक रसायन व्हेरिफिकेशन & व्हॅलिडेशन

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/11/blog-post.html

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/10/fast-and-distant-mobility.html

द्रुतविलम्बितगो = शीघ्रगती से और लंबी दूरी तक जाने की क्षमता = Fast and Distant mobility!

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/10/blog-post_19.html

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/10/

मुस्तादि गण : स्त्री विशिष्ट विकारोमे उपयोगी अत्यंत वीर्यवान कल्प!

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/09/x.html

सुश्रुतोक्त विषमज्वर कषायपंचक (धातुपाचक X) और पंच कफस्थान : सुनिश्चित संबंध

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/08/blog-post.html

मार्केट में उपलब्ध काढा कषाय!? ... क्वाथ? या आसव/अरिष्ट??

https://mhetreayurved.blogspot.com/2024/07/blog-post_6.html

यकृत औष्ण्य : एक बहुपयोगी परीक्षण तथा वासागुडूच्यादि एवं भूनिंबादि

https://mhetreayurved.blogspot.com/2025/02/blog-post_11.html

केश पतन पालित्य: निदान चिकित्सा दिग्दर्शन तथा उपयुक्त औषधी कल्प विकल्प

https://mhetreayurved.blogspot.com/2025/02/blog-post_20.html

https://mhetreayurved.blogspot.com/2025/02/blog-post_27.html

सूतशेखर : वास्तविक मूल्यांकन

https://mhetreayurved.blogspot.com/2025/02/blog-post_28.html

https://mhetreayurved.blogspot.com/2025/03/mhetreayurveda.html

आरोग्यवर्धिनी : एक आय ओपनर 👀 ॲनालिसिस तथा एक सशक्त 💪🏼 विकल्प

https://mhetreayurved.blogspot.com/2025/03/blog-post_12.html

https://mhetreayurved.blogspot.com/2025/11/height-growth-bone-degenerative.html

https://mhetreayurved.blogspot.com/2025/11/degenerative-bone-disease-rasonalashuna.html

https://mhetreayurved.blogspot.com/2025/11/l5-s1-degeneration.html

✨✨✨

Articles about a few medicines that we, MhetreAyurveda म्हेत्रेआयुर्वेद, manufacture ...

👇🏼

पूर्वप्रकाशित

अन्य लेखों की

ऑनलाईन लिंक👇🏼

✍🏼

All articles on our MhetreAyurveda blog

👇🏼

https://mhetreayurved.blogspot.com/

www.MhetreAyurved.blogspot.com

वैद्य हृषीकेश म्हेत्रे

आयुर्वेद क्लिनिक्स @ पुणे & नाशिक

9422016871

www.YouTube.com/MhetreAyurved/

www.MhetreAyurveda.com

वैद्य हृषीकेश म्हेत्रे

आयुर्वेद क्लिनिक्स @ पुणे & नाशिक

9422016871

www.YouTube.com/MhetreAyurved/

www.MhetreAyurveda.com